ต้นไม้ที่เชื่อว่าไม่ควรปลูกในบ้าน มีเหตุผลอะไร และทางเลือกแทน
ความเชื่อห้ามปลูกต้นไม้บางชนิดในบ้านมีที่มาสามแบบ คือชื่อพ้องเสียงกับคำไม่ดี (เช่น ลั่นทมกับระทม) ความเชื่อเรื่องผีสถิงต้นไม้ใหญ่ (เช่น ไทร มะขาม) และเหตุผลเชิงปฏิบัติที่ตรวจสอบได้ เช่น รากเสียหายต่อฐานราก กิ่งหักง่าย ยางหรือใบเป็นพิษ ผู้ปลูกควรแยกสองกลุ่มหลังออกจากกัน ข้อเสนอแนะที่ปลอดภัยคือพิจารณาขนาดโตเต็มที่ของต้นและพื้นที่บ้านก่อนตามความเชื่อ
ใต้ต้นมะขามหลังบ้านปู่ย่า ผู้ใหญ่มักบอกเด็กว่าไม่ให้ไปเล่นตอนเย็น หรือไม่ให้ผูกเปลใต้ต้น คำสั่งสั้น ๆ ที่ตามมาด้วยเรื่องผีมักอยู่ในความทรงจำของคนไทยหลายคน ส่วนใหญ่ไม่ทราบว่าเรื่องผีกับเหตุผลจริงของคำสั่งนั้นมาจากคนละที่ อาจมีทั้งสองอย่างผสมกัน
บทความนี้แบ่งต้นไม้ที่ถูกห้ามเป็นสามกลุ่มตามที่มาของความเชื่อ แล้วต่อด้วยทางเลือกที่ปลูกในบ้านปัจจุบันได้สบายใจกว่า
กลุ่มแรก ห้ามเพราะชื่อพ้องเสียง
คนไทยชอบเล่นกับเสียงคำ ต้นไม้บางชนิดถูกเลี่ยงเพราะเสียงเหมือนคำไม่ดี
- ลั่นทม (ลีลาวดี) เสียงใกล้คำว่า ระทม จึงเชื่อกันว่านำความทุกข์มา ปัจจุบันเปลี่ยนชื่อเรียกเป็นลีลาวดีเพื่อให้ฟังดีขึ้น
- ต้นโศก เสียงตรงกับคำว่าโศก ผู้ปลูกมักหลีกเลี่ยงในบ้านที่มีผู้สูงอายุหรือเพิ่งเสียคนรัก
- ต้นยางพาราและบางพรรณที่ชื่อมี ยาง ถูกเล่าบางที่ว่าทำให้เงินยางหรือเหนียวหนืด ไม่ใช่ความเชื่อหลัก
ข้อห้ามกลุ่มนี้อาศัยเสียงอย่างเดียว ไม่มีเหตุผลทางพืชศาสตร์รองรับ และในชุมชนอื่นหรือภาษาถิ่นอื่น ชื่อเดียวกันอาจไม่ได้พ้องกับคำไม่ดี ถ้าไม่ได้ใส่ใจเรื่องเสียงพ้อง ปลูกได้ตามความชอบ
กลุ่มที่สอง ห้ามเพราะเชื่อว่าผีสถิง
ต้นไม้ใหญ่อายุนานในชนบทไทยมักเชื่อมโยงกับเจ้าที่ เทวดา หรือผี เช่น ต้นไทร ต้นมะขามใหญ่ ต้นตะเคียน และต้นกล้วยตานี ตามความเชื่อท้องถิ่นไทย ผีนางไม้หรือเจ้าของต้นอาศัยอยู่ ไม่ควรปลูกใกล้บ้านหรือโค่นโดยไม่ขออนุญาต
เบื้องหลังเรื่องเล่ากลุ่มนี้มักมีเหตุผลจริงซ้อนอยู่ ต้นไม้ใหญ่ร่มครึ้มมืด เป็นที่อยู่ของงูและแมลง ใต้ต้นชื้น ผู้ใหญ่จึงใช้เรื่องผีห้ามเด็กเข้าใกล้ ซึ่งเป็นกุศโลบายเก่าแก่ที่ได้ผลดี
ถ้านับถือความเชื่อนี้ แนวปฏิบัติที่คนไทยยึดคือขออนุญาตก่อนโค่นต้นไม้ใหญ่ที่อยู่ในที่ของตัวเอง ไม่ใช้คำหยาบกับต้น และไม่ผูกผ้าหรือเขียนพื้นที่ตามอำเภอใจ ถ้าไม่ได้นับถือก็ไม่เป็นการผิดกฎหมาย แต่ควรให้เกียรติผู้ใหญ่ที่ยึดความเชื่อนี้
กลุ่มที่สาม เหตุผลที่ตรวจสอบได้
กลุ่มนี้ไม่ต้องอาศัยความเชื่อเลย ผู้ปลูกยุคใหม่ควรให้น้ำหนักกลุ่มนี้มากที่สุด
- ราก ต้นไม้ที่รากแผ่ไกลและแรง เช่น ไทร ยางอินเดีย และต้นไม้ใหญ่ ปลูกชิดบ้านอาจทำให้ฐานรากร้าว ท่อระบายแตก และพื้นยก
- กิ่งเปราะ ต้นไม้บางชนิดกิ่งหักง่ายตอนพายุ มะขามต้นใหญ่ตกอยู่ในกลุ่มที่ควรระวังเมื่อปลูกใกล้หลังคาและทางเดิน
- ยางหรือใบเป็นพิษ ยี่โถเป็นพืชประดับที่มีสารพิษ ไม่ควรให้เด็กหรือสัตว์เลี้ยงเข้าถึง และยางของลีลาวดีอาจระคายเคืองผิว
- หนาม ต้นที่มีหนามแหลมไม่เหมาะกับทางเข้าบ้าน
- ใบร่วงมาก ต้นไม้ที่ผลัดใบหนักเพิ่มภาระทำความสะอาดและอุดรางน้ำฝน
- แมลง บางชนิดดึงดูดมด เพลี้ย หรือยุงที่มาจากน้ำขัง
ตารางแยกความเชื่อกับเหตุผล
| ต้นไม้ | ความเชื่อที่เล่ากัน | เหตุผลที่ตรวจสอบได้ | ปลูกในบ้านปัจจุบัน |
|---|---|---|---|
| ลีลาวดี (ลั่นทม) | ชื่อเหมือนระทม | ยางระคายเคือง | ปลูกได้ถ้ามีที่และระวังเด็กเล็ก |
| ไทร | ผีสถิง รากแตก | รากกว้างทำลายฐานรากได้ | เหมาะกับสวนกว้าง ไม่ใช่ชิดบ้าน |
| มะขามใหญ่ | ผีสถิง ใต้ต้นเย็นมืด | กิ่งหักง่าย ร่มครึ้ม | ไม่ปลูกชิดหลังคา |
| ยี่โถ | ไม่ค่อยมีในตำรา | มีสารพิษ | เลี่ยงถ้ามีเด็กหรือสัตว์เลี้ยง |
| ต้นกล้วย | ผีนางตานี | ใบใหญ่ ล้มง่ายหลังออกเครือ | ปลูกได้ตามชอบ เก็บเกี่ยวเมื่อถึงเวลา |
ถ้าอยากปลูกต้นไม้มงคลแทนที่ปลอดภัยกว่า
ผู้ที่ไม่อยากเสี่ยงทั้งความเชื่อและความเป็นจริง มีต้นไม้ขนาดเล็กที่ปลูกในกระถางได้ ได้แก่ พลูด่าง ต้นรวยไม่เลิก ต้นโป๊ยเซียน และไม้เลื้อยเล็ก ๆ ที่เลี้ยงบนโต๊ะหรือระเบียง ข้อดีคือรากไม่ทำลายอาคาร ย้ายง่าย และดูแลไม่ยาก
ต้นพลูด่างและต้นรวยไม่เลิกที่ขายในกระถางขนาดเล็กเหมาะกับห้องที่แสงปานกลาง ข้อควรระวังคือพลูด่างมีสารที่ทำให้ระคายเคืองหากสัตว์เลี้ยงเคี้ยว ควรวางให้พ้นมือเด็กและสัตว์ และอ่านรายละเอียดสินค้าเรื่องขนาดต้นตอนส่ง
ก่อนปลูกต้นไม้ใหญ่ในที่ดินของตัวเอง
- วัดระยะห่างจากบ้าน ท่อ และรั้ว ต้นไม้ใหญ่ควรห่างอย่างน้อยเท่ากับครึ่งหนึ่งของความสูงที่โตเต็มที่
- ตรวจว่าเหนือต้นมีสายไฟหรือไม่
- ดูทิศแสงตลอดวัน เพื่อไม่ให้ต้นบังแสงห้องหลักตลอด
- ถามผู้ใหญ่ในบ้านว่ามีความเชื่อที่ยึดอยู่หรือไม่ เพื่อไม่ขัดใจ
- เช็กกฎหมู่บ้านหรือกฎเทศบาล เรื่องการปลูกและตัดต้นไม้ใหญ่
เมื่อซื้อบ้านเก่าที่มีต้นเหล่านี้อยู่แล้ว
ให้ตรวจสภาพต้นก่อนตัดสินใจ ดูว่าลำต้นมีโพรง เชื้อรา หรือกิ่งแห้งหรือไม่ ถ้าไม่แน่ใจ ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านต้นไม้หรือช่างตัดแต่งต้นไม้ ตามธรรมเนียมไทย ผู้นับถือความเชื่อเรื่องเจ้าที่มักบอกกล่าวก่อนตัดต้นไม้ใหญ่ ไม่ต้องใช้ของแพง ใช้ดอกไม้ ธูป และน้ำก็พอ ส่วนกฎหมายเรื่องต้นไม้บางชนิดในที่ดินตนเองต่างกันตามท้องที่ จึงต้องสอบถามเทศบาลหรือ อบต. ก่อนตัดต้นขนาดใหญ่
สรุป
ข้อห้ามปลูกต้นไม้แบ่งได้เป็นเรื่องชื่อพ้องเสียง เรื่องผีสถิง และเหตุผลจริงเรื่องราก กิ่ง และพิษ ให้ตัดสินใจจากกลุ่มสุดท้ายก่อน เพราะเป็นสิ่งที่กระทบบ้านและคนในบ้านโดยตรง ส่วนสองกลุ่มแรกเป็นเรื่องความสบายใจและการเคารพผู้ใหญ่
ถ้าบ้านมีพื้นที่จำกัด เลือกไม้กระถางขนาดเล็กที่รู้ขนาดโตเต็มที่ ถ้ามีเด็กหรือสัตว์เลี้ยง ตรวจพิษของต้นก่อนซื้อ และถ้าผู้ใหญ่ไม่สบายใจกับต้นใด อย่าเอามาเป็นประเด็นโต้เถียง เปลี่ยนเป็นต้นอื่นง่ายกว่า อ่านต่อเรื่องต้นไม้ที่ปลอดภัยต่อสัตว์เลี้ยงที่ ต้นไม้มงคลปลอดภัยต่อสัตว์เลี้ยง และต้นไม้มงคลสำหรับบ้าน
