การแก้บนหรือถอนบนหลังขอพรสำเร็จ ต้องเตรียมของไหว้และทำอย่างไรให้ถูกต้อง
แก้บนหรือถอนบนคือขั้นตอนที่ทำหลังจากตั้งใจบนบานสิ่งศักดิ์สิทธิ์ไว้แล้วเรื่องที่ขอสำเร็จตามที่ตั้งใจ ผู้บนต้องนำของแก้บนตามที่ตั้งใจไว้ตอนบนไปถวายหรือทำกิจกรรมตามที่สัญญาไว้ เช่น พวงมาลัย ไข่ต้ม ละครรำ หรือการปล่อยสัตว์ ของแก้บนและขั้นตอนต่างกันไปตามแต่ละศาลเจ้าหรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่ขอพร ไม่มีสูตรตายตัวที่ใช้เหมือนกันทุกแห่ง หากยังไม่พร้อมแก้บนทันทีก็ไม่ถือว่าเสียมงคล เพียงแต่ควรตั้งใจทำเมื่อพร้อมและไม่ควรผิดคำพูดที่ตั้งใจไว้
ใครที่เคยไปศาลพระพรหมเอราวัณหรือศาลเจ้าดัง ๆ ช่วงเช้าตรู่ คงเคยเห็นภาพคนถือพวงมาลัยดอกดาวเรืองเดินเข้าแถวยาว บางคนหิ้วถาดไข่ต้มมาเป็นสิบฟอง บางคนจ้างคณะละครรำมารำถวายทั้งวง เสียงกลองและดนตรีไทยดังสลับกับกลิ่นธูปควันตลบทั่วบริเวณ ภาพเหล่านี้คือการ "แก้บน" หรือ "ถอนบน" ขั้นตอนที่ทำหลังจากที่เคยตั้งจิตขอพรสิ่งศักดิ์สิทธิ์ไว้แล้วเรื่องที่ขอสำเร็จตามที่ตั้งใจ
หลายคนที่เพิ่งเคยบนบานเป็นครั้งแรกมักไม่แน่ใจว่าต้องแก้บนอย่างไรให้ถูกต้อง ของแก้บนต้องเป็นอะไร ต้องรีบทำทันทีหรือรอได้ บทความนี้จะอธิบายทั้งความหมายและขั้นตอนที่ทำได้จริง
แก้บนคืออะไร ต่างจากการบนบานอย่างไร
การบนบานคือการตั้งจิตขอพรจากสิ่งศักดิ์สิทธิ์ให้ช่วยให้เรื่องที่ตั้งใจสำเร็จ พร้อมสัญญาว่าจะถวายสิ่งใดสิ่งหนึ่งหรือทำกิจกรรมใดกิจกรรมหนึ่งเป็นการตอบแทนหากเรื่องนั้นสำเร็จจริง ส่วน "แก้บน" หรือ "ถอนบน" คือขั้นตอนที่ทำหลังจากเรื่องที่ขอสำเร็จแล้ว โดยผู้บนต้องนำของหรือทำกิจกรรมตามที่สัญญาไว้ไปถวายหรือปฏิบัติจริงตามคำมั่นที่ให้ไว้
จุดสำคัญที่ต้องเข้าใจคือ การบนบานและการแก้บนเป็นความเชื่อพื้นถิ่นที่ผูกกับการให้คำมั่นสัญญาระหว่างผู้ขอกับสิ่งศักดิ์สิทธิ์ตามระบบความเชื่อของแต่ละคน ไม่ใช่หลักคำสอนที่มีบันทึกในพระไตรปิฎกหรือคัมภีร์ศาสนาโดยตรง แต่เป็นวัฒนธรรมความเชื่อที่ผสมผสานระหว่างพุทธศาสนา พราหมณ์ และความเชื่อพื้นบ้านไทยที่สืบทอดกันมานาน จึงมีรายละเอียดปลีกย่อยต่างกันไปตามแต่ละศาลเจ้าหรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่นับถือ
ของแก้บนที่นิยมใช้ตามแต่ละสิ่งศักดิ์สิทธิ์
ของแก้บนไม่มีสูตรตายตัวที่ใช้เหมือนกันทุกที่ แต่ละศาลเจ้าหรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์มักมีของแก้บนที่นิยมต่างกันไปตามความเชื่อดั้งเดิม
| สิ่งศักดิ์สิทธิ์ | ของแก้บนที่นิยม |
|---|---|
| ศาลพระพรหม | พวงมาลัยดอกดาวเรืองหรือดอกมะลิ ช้างไม้แกะสลัก ละครรำหรือละครชาตรี |
| ศาลเจ้าที่หรือศาลตายาย | ไข่ต้ม หัวหมู บายศรี ผลไม้มงคล |
| พระแม่อุมาหรือเทพในศาสนาพราหมณ์ | ดอกไม้สีสันสดใส ผลไม้ นมหรือน้ำผึ้ง |
| พญานาคหรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่เกี่ยวกับน้ำ | ปล่อยปลา ปล่อยเต่า ผ้าแพรสี ดอกบัว |
| องค์เจ้าที่หรือศาลกล่าวในชุมชน | ละครรำ หนังตะลุง หรือมหรสพพื้นบ้านตามความนิยมของแต่ละพื้นที่ |
หากไม่แน่ใจว่าสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่ตนบนบานไว้นิยมของแก้บนแบบใด วิธีที่ปลอดภัยที่สุดคือสอบถามผู้ดูแลศาลหรือสังเกตจากสิ่งที่คนอื่นนำมาแก้บนก่อนหน้าที่ศาลนั้น เพราะแต่ละแห่งมีธรรมเนียมเฉพาะตัวที่สืบทอดกันมาต่างกัน
ขั้นตอนแก้บนที่ทำได้จริง
แม้รายละเอียดจะต่างกันไปตามแต่ละศาล แต่โครงสร้างขั้นตอนหลักที่ผู้แก้บนส่วนใหญ่ทำมีความคล้ายกัน
- เตรียมของแก้บน ตามที่เคยบนบานไว้หรือใกล้เคียงที่สุดเท่าที่หาได้
- ไปยังศาลหรือสถานที่เดิมที่บนไว้ เพราะการบนบานเป็นการตั้งจิตกับสิ่งศักดิ์สิทธิ์องค์นั้นโดยเฉพาะ
- จุดธูปเทียนและกล่าวคำบอกกล่าว แจ้งว่าตนเองเป็นใคร เคยบนบานเรื่องอะไรไว้ และนำของมาแก้บนตามที่สัญญา
- ถวายของแก้บนหรือทำกิจกรรมตามที่สัญญา เช่น วางพวงมาลัย จ้างละครรำ หรือปล่อยสัตว์ตามที่ตั้งใจ
- กล่าวขอบคุณและตั้งจิตอธิษฐานปิดท้าย เป็นการปิดคำมั่นสัญญาที่ให้ไว้อย่างสมบูรณ์
ไม่มีคำกล่าวตายตัวที่ต้องท่องให้ถูกทุกคำ ส่วนใหญ่ผู้แก้บนจะพูดตามความรู้สึกของตัวเองด้วยภาษาที่เข้าใจง่าย ความจริงใจในคำพูดสำคัญกว่ารูปแบบภาษาที่สวยหรูตายตัว
ยังไม่พร้อมแก้บนทันที ทำอย่างไรได้บ้าง
หลายคนกังวลว่าถ้าเรื่องที่ขอสำเร็จแล้วแต่ยังไม่มีกำลังทรัพย์หรือเวลาไปแก้บนทันที จะทำให้เกิดเรื่องไม่ดีตามมา ความเชื่อทั่วไปไม่ได้ระบุว่าการยังไม่ได้แก้บนทันทีจะนำมาซึ่งผลเสียเสมอไป สิ่งสำคัญกว่าคือความตั้งใจที่จะแก้บนเมื่อมีความพร้อม ไม่ใช่การรีบทำให้เสร็จโดยไม่ไตร่ตรองจนสร้างภาระทางการเงินเกินตัว
ผู้ที่ยังไม่พร้อมสามารถไปบอกกล่าวสิ่งศักดิ์สิทธิ์ตามความเชื่อของตนว่าจะแก้บนเมื่อพร้อม แล้วทยอยเตรียมของแก้บนตามกำลังในภายหลังได้ หลายคนเลือกวิธีนี้เมื่อของแก้บนที่บนไว้มีมูลค่าสูงเกินกำลังทรัพย์ปัจจุบัน เพื่อไม่ให้การทำบุญกลายเป็นความเครียดหรือหนี้สินที่ไม่จำเป็น
ของแก้บนที่บนไว้เดิมหาไม่ได้แล้ว ปรับเปลี่ยนได้ไหม
บางกรณีของที่บนบานไว้เดิมอาจหาไม่ได้แล้วในปัจจุบัน เช่น บนไว้ว่าจะปล่อยนกหรือปล่อยปลาบางชนิดที่ปัจจุบันพบว่าอาจกระทบต่อระบบนิเวศ หรือบนไว้ว่าจะจ้างมหรสพพื้นบ้านบางประเภทที่หาคณะแสดงได้ยากขึ้นในปัจจุบัน
ในกรณีเหล่านี้ ความเชื่อพื้นถิ่นส่วนใหญ่ยอมรับให้ปรับเปลี่ยนของแก้บนเป็นสิ่งอื่นที่มีมูลค่าและความหมายใกล้เคียงกันแทนได้ โดยตั้งจิตอธิษฐานบอกกล่าวถึงเหตุผลของการเปลี่ยนแปลงนั้นอย่างตรงไปตรงมา เช่น เปลี่ยนจากการปล่อยนกเป็นการบริจาคเงินให้มูลนิธิดูแลสัตว์ป่าแทน หรือเปลี่ยนจากการจ้างละครรำเป็นการถวายเงินบำรุงศาลแทน ความยืดหยุ่นนี้สะท้อนว่าแก่นของการแก้บนอยู่ที่เจตนารักษาคำมั่นสัญญา ไม่ใช่รูปแบบของสิ่งที่ถวายที่ตายตัว
ค่าใช้จ่ายเรื่องแก้บน ควรวางแผนล่วงหน้าอย่างไร
ของแก้บนบางประเภทมีค่าใช้จ่ายที่แตกต่างกันมาก ตั้งแต่พวงมาลัยราคาหลักสิบบาทไปจนถึงการจ้างละครรำที่อาจมีราคาหลักพันบาทขึ้นไปตามจำนวนคนรำและระยะเวลาที่จ้าง ผู้ที่ตั้งใจบนบานด้วยของแก้บนราคาสูงควรคำนึงถึงกำลังทรัพย์ของตัวเองตั้งแต่ตอนบนบาน ไม่ใช่รอจนถึงเวลาแก้บนแล้วจึงพบว่าเกินกำลัง
หากเรื่องที่ขอมีโอกาสสำเร็จในเวลาไม่นาน เช่น ขอให้สอบผ่านหรือขอให้หายป่วย การเตรียมงบประมาณสำหรับแก้บนไว้ล่วงหน้าจะช่วยลดความกังวลเมื่อถึงเวลาจริง ส่วนผู้ที่กังวลเรื่องค่าใช้จ่ายสามารถเลือกบนบานด้วยของแก้บนที่ปรับขนาดได้ตามกำลังทรัพย์ตั้งแต่แรก เช่น "จะถวายพวงมาลัยตามกำลัง" แทนการระบุจำนวนหรือมูลค่าที่ตายตัวเกินไป วิธีนี้ช่วยให้การแก้บนในอนาคตไม่กลายเป็นภาระทางการเงินที่หนักเกินความจำเป็น
ข้อควรระวังและความเข้าใจผิดที่พบบ่อย
ความเข้าใจผิดที่พบบ่อยที่สุดคือคิดว่าต้องแก้บนด้วยของราคาแพงหรือจัดใหญ่โตจึงจะถือว่าครบถ้วนสมบูรณ์ ความจริงคือมูลค่าของแก้บนไม่ใช่ตัวชี้วัดความสมบูรณ์ของพิธี สิ่งสำคัญคือความตรงไปตรงมาระหว่างสิ่งที่บนไว้กับสิ่งที่นำมาแก้บนจริง มากกว่าราคาหรือความอลังการ
อีกความเข้าใจผิดคือคิดว่าการบนบานทำให้เรื่องที่ขอสำเร็จแน่นอนโดยไม่ต้องลงมือทำอะไรเพิ่ม ซึ่งไม่ถูกต้อง การบนบานเป็นความเชื่อที่ทำควบคู่กับความพยายามของตัวเอง ไม่ใช่สิ่งทดแทนความพยายามหรือการวางแผนที่รอบคอบในเรื่องนั้น ๆ หากเรื่องที่ขอไม่สำเร็จตามที่ตั้งใจ ก็ไม่จำเป็นต้องแก้บนแต่อย่างใด เพราะเงื่อนไขของการแก้บนคือเรื่องนั้นต้องสำเร็จจริงก่อน
สุดท้ายคือเรื่องความปลอดภัยและมารยาทระหว่างแก้บนในพื้นที่ที่มีคนพลุกพล่าน เช่น ศาลพระพรหมเอราวัณที่มีนักท่องเที่ยวหนาแน่น ควรระวังเรื่องทรัพย์สินส่วนตัวและปฏิบัติตามระเบียบที่ทางศาลกำหนดไว้ เช่น จุดที่อนุญาตให้จ้างละครรำหรือจุดวางของแก้บน เพื่อไม่ให้เกิดความวุ่นวายกับผู้มาสักการะคนอื่น
สรุป
แก้บนคือขั้นตอนของการรักษาคำมั่นสัญญาที่เคยให้ไว้กับสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ไม่ใช่พิธีที่ต้องแข่งขันความใหญ่โตหรือราคาของสิ่งที่ถวาย ถ้ากำลังรอโอกาสไปแก้บนที่เคยตั้งใจไว้ ลองเตรียมของแก้บนตามที่บนไว้ให้ใกล้เคียงที่สุด ไปยังศาลเดิม และกล่าวคำบอกกล่าวด้วยความจริงใจ ก็ถือว่าได้ทำหน้าที่ของตัวเองอย่างครบถ้วนแล้ว ส่วนใครที่ยังไม่พร้อมด้วยเหตุผลใดก็ตาม ไม่ต้องกังวลจนเกินไป เพียงตั้งใจว่าจะทำเมื่อพร้อมและไม่ผิดคำพูดที่ให้ไว้ก็เพียงพอแล้ว
