บายศรีมีกี่ชั้น แต่ละแบบใช้งานอะไร เลือกให้เหมาะกับพิธี
บายศรีที่พบบ่อยในงานมงคลมีบายศรีปากชามที่ใช้ในพิธีสู่ขวัญและงานบ้านทั่วไป บายศรีตองหรือบายศรีตันที่เป็นชั้นสูงขึ้นสำหรับงานที่เป็นทางการกว่า และบายศรีใหญ่หลายชั้นที่ใช้ในพิธีสำคัญของหน่วยงานหรือพิธีแบบพราหมณ์ จำนวนชั้นที่นิยมเป็นเลขคี่ แต่ธรรมเนียมต่างกันตามท้องถิ่นและผู้ประกอบพิธี ให้ถามผู้ประกอบพิธีก่อนสั่งทำ
งานทำขวัญนาค งานรับขวัญลูก หรืองานบวงสรวงที่ทำงาน แต่ละงานเรียกหาบายศรีไม่เหมือนกัน คนจัดงานบางคนไปสั่งร้านดอกไม้แล้วถูกถามว่า "กี่ชั้นคะ" ตอบไม่ถูก บทความนี้ไล่ชนิดที่เจอบ่อย และคำถามที่ช่วยเลือกให้เหมาะกับงาน
รู้จักบายศรีแบบที่เจอบ่อย
บายศรีเป็นเครื่องสักการะที่พับด้วยใบตอง ตกแต่งด้วยดอกไม้ ใช้ในพิธีที่สืบมาจากความเชื่อพราหมณ์ผสมพุทธและผี คนไทยเอามาใช้เรียกขวัญและต้อนรับสิ่งที่เป็นมงคล ชื่อเรียกและรูปทรงต่างกันได้ตามภาคและตามช่างพับ
ชนิดที่พบบ่อยในงานสมัยนี้มีสามกลุ่มใหญ่
แบบแรกคือ ปากชาม ใช้ชามหรือพานรองข้างล่าง ใส่ข้าวสวย ไข่ต้ม ใบตองพับเป็นกรวยตั้งอยู่ปากชาม ขนาดไม่ใหญ่ ใช้ในงานสู่ขวัญที่บ้านและพิธีขนาดเล็ก
แบบที่สองคือ บายศรีตอง หรือเรียกบายศรีตัน เน้นทรงใบตองซ้อนเป็นชั้นสูงขึ้น ประดับดอกไม้ และมักวางบนพาน ไม่ต้องมีชามรอง ใช้ในงานที่เป็นพิธีมากขึ้น
ส่วนแบบที่สามคือ บายศรีหลายชั้น ชุดสูงใหญ่ที่ใช้ในพิธีสำคัญ เช่นงานบวงสรวง งานเปิดของหน่วยงาน หรือพิธีเชื้อเชิญเทวดา
เรื่องจำนวนชั้น
ชั้นของบายศรีที่นิยมเป็นเลขคี่ บางสายกำหนดตามระดับพิธี เช่นสามชั้นสำหรับงานเล็ก เก้าชั้นสำหรับงานใหญ่ แต่ไม่มีมาตรฐานกลางเดียวกันทั้งประเทศ ธรรมเนียมอีสาน ล้านนา ภาคกลาง และใต้ ต่างกันที่ทรงและความหมายของแต่ละส่วน
ตัวเลขจำนวนชั้นจึงไม่ใช่ข้อบังคับ ควรถามผู้ประกอบพิธีว่าสายของท่านใช้อะไร แทนการเลือกจากเลขที่ดูมงคลในอินเทอร์เน็ต ถ้าผู้ประกอบพิธียังไม่แน่ใจ ให้ถามร้านทำบายศรีที่เคยทำให้พิธีแบบเดียวกัน
ตารางเลือกตามงาน
| งาน | บายศรีที่พบบ่อย | หมายเหตุ |
|---|---|---|
| สู่ขวัญที่บ้าน ทำขวัญลูกหรือคนป่วยหายแล้ว | ปากชาม | ตั้งบนพาน ใช้เวลาเตรียมไม่นาน |
| ทำขวัญนาคก่อนบวช | ปากชามหรือบายศรีตอง | ผู้ประกอบพิธีเป็นพราหมณ์ประจำท้องถิ่นหรือหมอขวัญ |
| งานแต่งตามธรรมเนียมที่ต้องการบายศรี | ปากชามชุดเล็กหรือบายศรีตอง | ถามฝ่ายเจ้าบ่าวเจ้าสาวและผู้ใหญ่ที่ดูแลพิธีก่อน |
| บวงสรวงเปิดกิจการหรือสถานที่ | บายศรีตองหรือหลายชั้น | ขึ้นกับขนาดงานและผู้ประกอบพิธี |
| พิธีทางการของหน่วยงาน | หลายชั้น | มักจัดโดยผู้ชำนาญเรื่องพิธี |
ตารางนี้เป็นภาพกว้างที่พบทั่วไป ถ้าครอบครัวหรือวัดมีธรรมเนียมของตัวเอง ให้ยึดตามนั้น
ก่อนสั่ง ควรรู้เรื่องอะไรบ้าง
- วันและเวลาใช้งานจริง ใบตองเหี่ยวเร็วในอากาศร้อน
- จำนวนคนในพิธีและพื้นที่ตั้ง บายศรีสูงเกินห้องหรือเกินโต๊ะจะวางไม่ลง
- พานหรือฐานรอง ว่าต้องเตรียมเองหรือร้านให้มา
- ชุดเครื่องประกอบ เช่นไข่ต้ม ข้าวสวย กล้วย หมากพลู ที่ร้านใส่มาให้กับที่ต้องหาเอง
- ใครจะรับผิดชอบเก็บและกำจัดหลังพิธี
เรื่องเตรียมของไหว้ทั้งชุดดูต่อได้ที่เช็กลิสต์ของไหว้มงคล และขั้นตอนพิธีสู่ขวัญอยู่ในความหมายและขั้นตอนพิธีสู่ขวัญ
พานรอง ส่วนที่ซื้อซ้ำใช้ได้
ตัวชุดใบตองใช้ครั้งเดียว แต่พานหรือฐานรองใช้ซ้ำได้หลายงาน ถ้าสนใจพานที่ซื้อแยก พานโลหะสีทองหรือเงินแบบเรียบวางของได้มั่นคงและเช็ดทำความสะอาดง่ายกว่าพานไม้ แต่ควรตรวจขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางให้ตรงกับฐานบายศรีที่สั่ง เพราะขนาดเล็กไปก็ตั้งไม่อยู่ ใหญ่ไปก็ดูเทอะทะ พานเหล่านี้ใช้ได้ทั้งใส่ผลไม้และดอกไม้ในโอกาสอื่น
เมื่อสั่งจากร้าน ถามอะไรให้ชัด
ร้านพวงมาลัยและร้านจัดงานมงคลส่วนใหญ่คุ้นกับชื่อ "ปากชาม" "สามชั้น" "ห้าชั้น" แต่ราคาและรูปทรงต่างกันตามฝีมือ ควรขอดูรูปงานที่เคยทำ แล้วถามว่าราคารวมพานและเครื่องประกอบหรือไม่ อย่ารับปากว่าจะใช้ "แบบมาตรฐาน" เพราะไม่มีมาตรฐานเดียว
เรื่องผลไม้และของไหว้ที่จะวางคู่กัน ลองอ่านก่อนที่ผลไม้ไหว้มงคลแต่ละชนิด ส่วนมือใหม่ที่ยังไม่เคยจัดโต๊ะบูชามีแนวทางที่จัดโต๊ะหมู่บูชาสำหรับมือใหม่
พิธีนี้เป็นไปตามธรรมเนียมและความเชื่อ ไม่รับประกันผลลัพธ์ของงาน ประโยชน์ที่ชัดที่สุดคือการรวมคนในครอบครัวหรือที่ทำงานมาทำพิธีด้วยกัน
สรุป
เริ่มจากถามผู้ประกอบพิธีว่าใช้บายศรีแบบไหนกี่ชั้น ก่อนไปหาร้าน ถ้างานเป็นพิธีเล็กในบ้าน ปากชามพอแล้ว ถ้าเป็นงานบวงสรวงหรืองานทางการ ให้ถามขนาดสถานที่และงบ แล้วสั่งล่วงหน้าอย่างน้อยหนึ่งถึงสองวันเพราะร้านต้องพับใบตองใหม่ ไม่ควรเลือกจำนวนชั้นจากความเชื่อว่าเลขนั้นดีกว่าเลขนี้
