ประเพณีสู่ขวัญคืออะไร ใช้ในงานไหนบ้าง พร้อมขั้นตอนของพิธี
สู่ขวัญคือพิธีเรียกขวัญที่เชื่อว่าหนีหรือหลุดไปให้กลับมาอยู่กับตัว ใช้กับคนที่ผ่านเหตุตกใจ เจ็บป่วย เดินทางกลับ รับขวัญเด็ก คู่บ่าวสาว หรือแม้แต่ขวัญข้าวและวัวควาย ขั้นตอนหลักคือจัดพานบายศรี เชิญหมอขวัญหรือผู้อาวุโสกล่าวบททำขวัญ แล้วผูกข้อมือด้วยด้ายสายสิญจน์พร้อมอวยพร ซึ่งเป็นความเชื่อพื้นบ้านที่ผสมพราหมณ์และพุทธ และมีบทบาทเรื่องกำลังใจของผู้ร่วมพิธีอย่างชัดเจน
เด็กที่เพิ่งหกล้มจนร้องไห้หนัก คนที่ออกจากโรงพยาบาลหลังป่วยนาน หรือพนักงานที่เพิ่งกลับจากต่างประเทศ ในบ้านที่ยังรักษาธรรมเนียมเก่า ผู้ใหญ่อาจพูดว่า "ต้องสู่ขวัญเสียหน่อย" ความหมายที่อยู่ข้างหลังคำนี้ยาวกว่าที่คนรุ่นใหม่ส่วนมากรู้
ขวัญคืออะไรในความเชื่อไทย
ขวัญเป็นคำที่ใช้เรียกสิ่งที่เชื่อกันว่าอยู่กับร่างกายของทุกคน ทำให้ใจสงบและมีกำลัง ความเชื่อพื้นบ้านมองว่าขวัญมี 32 ขวัญตามอวัยวะ ตัวเลขนี้พบในตำราพิธีหลายฉบับ เป็นความเชื่อพื้นบ้านที่ผสมกับพราหมณ์และพุทธมานาน ไม่ใช่หลักคำสอนของพุทธศาสนาโดยตรง
เมื่อคนตกใจ เจ็บป่วย พลัดพราก หรือเปลี่ยนสถานะ เช่น บวช แต่งงาน เด็กแรกเกิด ความเชื่อเล่าว่าขวัญอาจหนีหรือหลุดไป จึงต้องเรียกกลับ คำว่า "ขวัญหนีดีฝ่อ" ที่เราใช้พูดกันก็มาจากแนวคิดนี้
โอกาสที่ใช้พิธีสู่ขวัญ
- รับขวัญเด็กแรกเกิดหรือเด็กที่เพิ่งได้รับอุบัติเหตุเล็กน้อย
- ผู้ป่วยที่ฟื้นไข้ หรือผู้ที่ผ่านการผ่าตัดและกลับบ้าน
- คนเดินทางไกลหรือกลับจากต่างแดน
- คู่บ่าวสาวในงานแต่งแบบอีสานและล้านนา
- คนที่ได้ตำแหน่งหรือได้รับรางวัล เพื่อให้ขวัญตั้งมั่น
- ข้าวในนา ควายและวัวที่ช่วยทำงาน ซึ่งเรียกว่าสู่ขวัญข้าวหรือสู่ขวัญควาย
รายการนี้แสดงว่าพิธีสู่ขวัญไม่ได้จำกัดอยู่กับคน ชาวนาที่ทำพิธีสู่ขวัญข้าวหลังเก็บเกี่ยวก็เป็นการขอบคุณที่ดินและพืชผลในแบบเดียวกัน
ลำดับของพิธีโดยทั่วไป
พิธีในแต่ละภาคแตกต่างกัน ลำดับที่เห็นบ่อยมีดังนี้
- ผู้จัดเลือกวันที่ผู้ร่วมพิธีสะดวก บางบ้านถือวันดีตามปฏิทินโหราศาสตร์ บางบ้านไม่ถือ
- จัดพานบายศรีและเครื่องประกอบตามขนาดพิธี
- เชิญหมอขวัญ ผู้อาวุโส หรือพราหมณ์ ทำหน้าที่นำพิธี
- หมอขวัญกล่าวบททำขวัญ เรียกขวัญให้กลับ บอกเล่าสิ่งดีที่จะเกิดขึ้น
- ผู้ร่วมพิธีวนเวียนอวยพรและผูกข้อมือผู้เข้ารับพิธีด้วยด้ายสายสิญจน์
- เจ้าภาพเลี้ยงอาหารและรับประทานร่วมกัน
บางพื้นที่เริ่มด้วยการสวดมนต์ถวายพระสงฆ์ก่อนค่อยทำพิธีเรียกขวัญ ซึ่งเป็นการผสมแบบพุทธกับพราหมณ์ที่พบมาก
ของที่ต้องใช้ในพิธี
ส่วนหลักของพานคือบายศรี ทำจากใบตองพับเป็นชั้น ประดับดอกไม้ ข้าวสุก ไข่ต้ม กล้วย และธูปเทียนปักที่ยอด รอบพานมีของเสริม เช่น ขนม ผลไม้ น้ำ และด้ายสายสิญจน์
ตลาดออนไลน์ปัจจุบันขายของบางอย่างแยกชิ้นให้ซื้อ เช่น ธูปเทียนกำทรงกลมสำหรับยอดบายศรี ซึ่งช่วยประหยัดเวลาถ้าไม่ได้ทำพานเอง และด้ายผูกข้อมือสีประจำวัน ข้อดีคือหาง่ายและมีขนาดให้เลือก ข้อควรเช็กคือขนาดกำธูปเทียนให้พอดีกับพานที่ใช้ และจำนวนเส้นด้ายให้พอกับผู้ร่วมพิธี
ขั้นตอนจัดโต๊ะบูชาทั่วไปดูเพิ่มได้ในการตั้งโต๊ะเครื่องบูชา และเรื่องเครื่องเซ่นในเทศกาลอ่านที่เครื่องบูชาในเทศกาล
ผูกข้อมือหมายความว่าอย่างไร
การผูกข้อมือด้วยด้ายมีความหมายตามความเชื่อว่าเป็นการผูกขวัญไม่ให้หนีไปอีก ผู้ผูกมักพูดอวยพรสั้น ๆ ว่าขอให้สุขภาพดีและเดินทางปลอดภัย ผู้ถูกผูกไม่ต้องทำอะไรนอกจากยื่นข้อมือและรับพร
อีกด้านหนึ่ง คนที่เคยร่วมพิธีมักเล่าว่าการได้รับคำอวยพรจากหลายคนพร้อมกันมีผลต่อความรู้สึกจริง ข้อนี้อธิบายได้เชิงจิตใจว่าเป็นการแสดงว่ามีคนห่วงใย ไม่เกี่ยวกับว่าขวัญมีอยู่จริงหรือไม่ และเป็นเหตุผลที่พิธีนี้ยังอยู่มาจนทุกวันนี้
ข้อควรรู้สำหรับคนที่ไม่เคยร่วมพิธี
ถ้าได้รับเชิญ ให้แต่งกายสุภาพ ไปให้ทันตั้งแต่เริ่ม ทำตามผู้ใหญ่ในพิธี และอย่าถ่ายรูปใกล้ชิดจนรบกวนหมอขวัญ หากไม่ถนัดเรื่องนับถือ ก็นั่งฟังด้วยความเคารพได้ ไม่ต้องร่วมท่องหรือกราบถ้าไม่สะดวก
พิธีสู่ขวัญไม่ใช่พิธีรักษาโรค ถ้าเจ็บป่วยต้องพบแพทย์เสมอ สู่ขวัญเป็นเรื่องกำลังใจควบคู่การรักษาเท่านั้น เทศกาลอย่างสงกรานต์ก็มีธรรมเนียมรดน้ำขอพรและผูกข้อมือที่ใกล้เคียงกัน และพิธีทางพุทธอื่นอย่างวันพระกับเข้าพรรษาช่วยให้เห็นเส้นแบ่งระหว่างพิธีพุทธกับพิธีพื้นบ้านชัดขึ้น
สรุป
ถ้าครอบครัวกำลังจะจัดพิธีสู่ขวัญให้ใครสักคน ให้เริ่มจากถามผู้อาวุโสหรือหมอขวัญในพื้นที่ว่าใช้แบบไหน เพราะบทและของที่ใช้ต่างกันตามภาค แล้วเลือกขนาดพิธีให้พอดีกับกำลังคนและงบ พานเล็กที่ทำด้วยความตั้งใจให้ผลต่อใจผู้ร่วมงานไม่น้อยกว่าพานใหญ่ ที่สำคัญคือคนที่รับพิธีรู้สึกว่ามีคนอยู่ข้างเขา
