ปลูกมะนาวและส้มในบ้าน เป็นไม้มงคลจริงไหม ดูแลอย่างไร

ต้นส้มจี๊ดที่ผลสีทองห้อยเต็มต้น ตั้งหน้าบ้านช่วงตรุษจีน เป็นภาพที่คนไทยจำนวนมากรู้จัก ส่วนมะนาวหลังบ้านก็เป็นต้นไม้ที่แม่ครัวหลายคนปลูกไว้ใช้ปรุงอาหารมาหลายรุ่น คำถามที่ตามมาคือ ต้นเหล่านี้เป็นไม้มงคลหรือเปล่า แล้วถ้าอยากปลูกไว้ที่ระเบียงคอนโด ต้องรู้อะไรบ้าง

บทความนี้แยกให้ชัด ส่วนแรกเป็นเรื่องความเชื่อ ส่วนหลังเป็นเรื่องวิธีปลูกที่ได้ผลจริงตามพืชศาสตร์

ความเชื่อเรื่องส้มและมะนาวในสายไทยและจีน

ความเชื่อของส้มมาจากธรรมเนียมจีน ผลสีทองกลมแทนทองคำและความสมบูรณ์ ส้มจึงเป็นของไหว้และของฝากช่วงตรุษจีน บางตำราเล่าว่าชื่อส้มในภาษาจีนพ้องกับคำว่าโชคดี และต้นส้มที่ผลดกสื่อว่าลูกหลานมีผลเต็มบ้าน เป็นความเชื่อพื้นบ้านที่ถ่ายทอดมาทางการค้าและการแต่งงาน

มะนาวมีที่ยืนในธรรมเนียมไทยต่างออกไป ในพิธีสะเดาะเคราะห์ของบางท้องถิ่น ผู้ประกอบพิธีใช้มะนาวเป็นส่วนหนึ่งของการปัดเป่า เพราะเชื่อว่ากลิ่นและความเปรี้ยวช่วยขับสิ่งไม่ดี ส่วนต้นมะนาวหน้าบ้านก็มีคนเล่าว่ากันของไม่ดี แต่ไม่พบแหล่งอ้างอิงที่ชัดเจน จึงถือเป็นความเชื่อที่เล่าต่อกันมา

ทั้งหมดนี้เป็นความเชื่อ ไม่ได้มีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ว่าต้นไม้จะนำโชคมาให้ ส่วนที่ชัดเจนคือต้นไม้ที่แข็งแรงและมีผลดกทำให้เจ้าของรู้สึกดี ซึ่งเป็นผลต่ออารมณ์จริง ๆ ถ้าอยากเปรียบเทียบกับไม้มงคลต้นอื่น ลองอ่าน ไม้มงคลที่นิยมปลูกในบ้าน และ ไม้มงคลเสริมโชคลาภ

ตัวเลือก: ส้มจี๊ด ส้มทั่วไป หรือมะนาว

ต้น	เหมาะกับ	ข้อสังเกต
ส้มจี๊ด	ระเบียง ตั้งโชว์ ตรุษจีน	ผลเล็ก เปรี้ยว กินยากกว่าส้มทั่วไป ต้นเตี้ยออกผลง่ายในกระถาง
มะนาวแป้นหรือมะนาวพันธุ์เล็ก	ใช้ปรุงอาหาร	ต้องการแดดและน้ำสม่ำเสมอ มีหนามบางพันธุ์
ส้มพันธุ์ผลใหญ่	บ้านมีสวนหรือพื้นที่กว้าง	ปลูกกระถางได้แต่ต้องกระถางใหญ่ ผลน้อยกว่าปลูกดิน
ต้นส้มประดิษฐ์	ไม่มีแดด ไม่มีเวลาดูแล	ไม่ต้องดูแล แต่ไม่ใช่ต้นไม้มีชีวิต

ถ้าเป็นมือใหม่ ส้มจี๊ดเป็นตัวเลือกที่ปลูกกระถางแล้วรอดง่ายกว่าส้มผลใหญ่ ผลที่ซื้อมาตอนติดต้นมักถูกบังคับให้ออกผลพร้อมกันเพื่อขาย เมื่อผลร่วงไปแล้วต้นจะต้องพักตัวก่อนออกผลรอบใหม่

ปลูกลงกระถางทีละขั้น

1. เลือกกระถางที่มีรูระบายน้ำ ขนาดราว 12 ถึง 16 นิ้วสำหรับต้นที่โตแล้ว ต้นเล็กที่ซื้อมาเป็นกระถาง 6 นิ้วควรย้ายไปกระถางใหญ่ขึ้นภายในไม่กี่เดือนถึงหนึ่งปี
2. ใช้ดินร่วนผสมปุ๋ยคอกหรือปุ๋ยหมัก และเพิ่มวัสดุช่วยระบายน้ำ เช่น แกลบเผา หรือทรายหยาบ ส่วนวัสดุรองก้นกระถางไม่ต้องใช้ก้อนหินก็ได้ ขอให้น้ำไหลออกคล่อง
3. วางต้นให้โคนอยู่ระดับเดิมกับดินในกระถางเก่า ไม่ฝังลึกเกินไป
4. ตั้งในที่ได้แดดตรง 6 ชั่วโมงขึ้นไปต่อวัน
5. รดน้ำให้ชุ่มจนไหลออกรู แล้วรอให้ผิวดินแห้งสองถึงสามเซนติเมตรก่อนรดรอบถัดไป

ข้อที่คนมักข้ามคือรูระบายน้ำและจานรองกระถาง น้ำขังที่จานรองทำให้รากเน่า แล้วใบจะเหลืองทั้งต้น ควรเทน้ำออกหลังรดทุกครั้ง

การให้ปุ๋ยและการตัดแต่ง

ไม้ตระกูลส้มกินปุ๋ยค่อนข้างมาก ช่วงที่ต้นโตให้ปุ๋ยเคมีสูตรสมดุลหรือปุ๋ยอินทรีย์ทุก 1 ถึง 2 เดือน ช่วงก่อนออกดอกเพิ่มธาตุฟอสฟอรัสได้ตามฉลากข้างถุง ปริมาณให้ทำตามฉลากของผลิตภัณฑ์นั้นเสมอ ไม่ควรเดาเอง เพราะปุ๋ยเกินทำให้รากไหม้

ตัดแต่งหลังเก็บผล โดยตัดกิ่งแห้ง กิ่งไขว้ และกิ่งที่แทงเข้าด้านในออก ให้ลมผ่านทรงพุ่มได้ ลดโรคและแมลง

ต้นส้มจี๊ดกระถางเล็กที่ขายมีทั้งแบบกิ่งตอนและแบบเสียบยอด ผู้ขายส่วนใหญ่ส่งต้นสูงราว 30 เซนติเมตร ผลติดต้นมาด้วยหรือไม่ก็เป็นต้นที่รอติดผลในรอบถัดไป ควรอ่านรายละเอียดให้ชัดว่าต้นที่ได้พร้อมผลหรือไม่ เพราะจะส่งผลกับความคาดหวัง

ปัญหาที่เจอบ่อยและทางแก้เบื้องต้น

อาการ	สาเหตุที่เป็นไปได้	ลองทำ
ใบเหลืองทั้งต้น	น้ำขัง รากเน่า หรือขาดธาตุอาหาร	ตรวจรูระบายน้ำ ลดการรด แล้วให้ปุ๋ยตามฉลาก
ใบม้วนเป็นหลอด	เพลี้ยไฟ หนอนชอนใบ	ตัดใบที่เสียหาย ใช้วิธีกำจัดศัตรูพืชที่เหมาะกับพืชกินได้ ปรึกษาร้านเกษตร
ผลร่วงก่อนสุก	แห้งเกินไป ขาดน้ำ อากาศเปลี่ยนเร็ว	รดน้ำสม่ำเสมอ ไม่ย้ายที่บ่อย
ไม่ออกดอก	แดดน้อย ตัดแต่งผิดจังหวะ ต้นยังเล็ก	ย้ายไปที่แดดมากขึ้น รอให้ต้นโตขึ้น
มีราดำที่ใบ	เพลี้ยแป้งหรือเพลี้ยหอยทำน้ำหวานให้ราขึ้น	ล้างใบ และกำจัดแมลงต้นเหตุ

เรื่องสารกำจัดแมลงและราสำหรับพืชที่คนกินผลได้ ควรอ่านฉลากและปรึกษาร้านเกษตรหรือสำนักงานเกษตรในพื้นที่เสมอ เพราะสารบางชนิดไม่เหมาะกับพืชที่นำผลมาบริโภค

ตั้งตรงไหนในบ้านจึงเข้ากับทั้งความเชื่อและพืชศาสตร์

ความเชื่อไทยจีนมักแนะให้ตั้งต้นส้มผลสีทองไว้ใกล้ประตูหน้าหรือทิศมงคลของบ้าน แต่ในทางพืชศาสตร์ ต้นต้องมีแดดมากที่สุด ลองหาจุดที่ตรงกันทั้งสองเงื่อนไข เช่น ระเบียงหน้าบ้านที่รับแดดเช้า ถ้าต้องเลือกจริง ๆ ให้เลือกแดดก่อน เพราะต้นที่ไม่ได้แดดจะโทรมและขัดกับความตั้งใจเรื่องความเจริญ

ถ้าอยากวางต้นไม้ให้ไปกับสีหน้าบ้าน ดูแนวคิดสีประตูได้ที่ สีประตูหน้าบ้านเสริมโชค และสีผนังที่ สีทาบ้านมงคล ส่วนบ้านที่มีโต๊ะทำงานอยากมีต้นไม้เล็ก ๆ ข้างจอ อ่าน ไม้มงคลวางโต๊ะทำงาน เพราะต้นส้มจี๊ดโตเกินกว่าจะวางบนโต๊ะ

สรุป

ถ้าระเบียงมีแดดตรงอย่างน้อยครึ่งวัน ซื้อส้มจี๊ดหนึ่งต้นมาทดลองเลี้ยงสามเดือนก่อนจะเพิ่มต้นอื่น ถ้าไม่มีแดด ให้เลือกไม้ใบที่ทนร่มมากกว่า หรือใช้ต้นประดิษฐ์เป็นของตกแต่ง และรับรู้ไว้ว่าความเชื่อเรื่องมงคลเป็นส่วนเสริม ผลที่ได้จริงคือต้นไม้ที่อยู่รอดและผลที่เก็บได้