ขันหมากต้องมีอะไรบ้าง ความหมายของแต่ละอย่างในพิธีไทย

เช้าวันแต่ง เจ้าบ่าวยืนหน้าประตูบ้านเจ้าสาวพร้อมขบวนกลองยาว ญาติผู้ใหญ่ถือพานทองเรียงกันเป็นแถว ฝ่ายเจ้าสาวปิดประตูเงินประตูทอง นี่คือภาพที่คนไทยคุ้นเคย แต่ถ้าถามว่าในแต่ละพานมีอะไรและมีไว้ทำไม คนส่วนมากต้องหันไปหาผู้ใหญ่

ขันหมากเอกกับขันหมากโท แยกกันอย่างไร

ขันหมากเอกเป็นชุดหลักของพิธี คือของที่ถือว่าขาดไม่ได้ตามธรรมเนียม ส่วนขันหมากโทเป็นของประกอบที่เติมให้พิธีสมบูรณ์ รายการในแต่ละชุดไม่ตรงกันทั่วประเทศ ภาคกลาง ภาคเหนือ ภาคอีสาน และภาคใต้ มีธรรมเนียมต่างกัน ครอบครัวชาวไทยเชื้อสายจีนหรือมุสลิมก็มีรูปแบบของตัวเอง ข้อมูลข้างล่างคือโครงทั่วไปแบบไทยพุทธภาคกลาง

รายการขันหมากเอก และความหมาย

รายการ	ความหมายตามธรรมเนียม
หมากพลู	เป็นของกินที่สมัยก่อนนำมาต้อนรับแขก ใช้แสดงความเคารพและเจตนาดี
ต้นกล้วย	กล้วยแตกหน่อได้ต่อเนื่อง สื่อถึงลูกหลานสืบสกุล
ต้นอ้อย	รสหวานและลำต้นแข็ง สื่อถึงชีวิตคู่ที่หวานและมั่นคง
ถุงเงินถุงทอง	แสดงความพร้อมด้านการเงินของเจ้าบ่าว และเป็นของขวัญแสดงความรัก
ขนมมงคล	เช่น ทองหยิบ ทองหยอด ฝอยทอง ขนมถ้วยฟู ใช้ชื่อสื่อความหมายมงคล
ผลไม้	เลือกที่ชื่อเป็นมงคล เช่นส้ม องุ่น ชมพู่

ความหมายเหล่านี้เป็นการตีความตามธรรมเนียม ไม่ใช่ข้อบังคับของพุทธศาสนา

ขันหมากโท ของประกอบที่ผู้ใหญ่มักเติมให้

ขันหมากโทมักประกอบด้วยขนมและผลไม้ชนิดอื่น กับของสำหรับให้ฝ่ายเจ้าสาวแบ่งใช้ เช่น ขนมจีบ ขนมเปี๊ยะ เครื่องดื่ม ชา บ้านที่ใช้ธรรมเนียมจีนเสริม ก็มักมีส้มมงคลสองลูกต่อชุด การเติมหรือตัดของฝั่งโทได้ง่ายกว่าฝั่งเอก

มักมีสินสอดทองหมั้นอยู่ในพาน ธรรมเนียมนี้คุยกันได้ว่าจะทำในพิธีหรือแยกก่อนวันงาน ตัวเลขสินสอดเป็นเรื่องที่สองครอบครัวตกลงกัน บางบ้านคืนสินสอดให้คู่บ่าวสาวเป็นทุนตั้งต้น บทความประเพณีแต่งงานไทยอธิบายลำดับพิธีทั้งชุด

ลำดับในขบวนวันจริง

ขบวนมักเริ่มจากผู้ใหญ่ที่ถือพานใหญ่ ตามด้วยญาติและเพื่อนถือพานรองลงมา เจ้าบ่าวเดินใกล้ท้ายขบวนหรือกลางขบวนแล้วแต่ผู้ใหญ่ และมีวงกลองยาวหรือวงดนตรีนำ ถึงบ้านเจ้าสาวจะมีการเปิดประตูเงินประตูทอง ฝ่ายเจ้าสาวถือสายสร้อยหรือเชือกกั้นประตูให้เจ้าบ่าวให้ซองก่อนเข้า ธรรมเนียมนี้เป็นการละเล่นเชิงสนุก ควรตกลงเรื่องจำนวนซองหรือเรื่องบริเวณก่อนวันงาน

ผู้ใหญ่ฝ่ายเจ้าบ่าวจะนำพานเข้าไปตั้งในพิธีที่ฝ่ายเจ้าสาวเตรียมไว้ ฝ่ายเจ้าสาวนับของตามรายการ พร้อมกล่าวต้อนรับ

เตรียมพานและถุงให้เหมาะกับขนาดงาน

พานขันหมากที่นิยมคือพานโลหะชุบทองหรือเงิน ขนาดตั้งแต่ราว 14 ถึง 30 เซนติเมตร ตามประเภทของที่ใส่ พานเล็กเหมาะกับหมากพลูและซองสินสอด พานใหญ่เหมาะกับผลไม้และขนม ถุงเงินถุงทองซื้อเป็นคู่ได้ ข้อดีของการซื้อชุดคือราคาไม่สูงและหาซื้อออนไลน์ได้ ข้อควรระวังคือสีทองของพานจากต่างร้านอาจไม่ตรงกัน ถ้าต้องการให้ทั้งขบวนเป็นสีเดียว ควรสั่งจากร้านเดียวกัน

เรื่องของที่ระลึกและของขวัญอื่นที่เกี่ยวกับงานแต่ง ดูต่อที่ของขวัญงานแต่งที่มีความหมาย ส่วนวันหมั้นที่อาจแยกจากวันแต่ง มีรายละเอียดเรื่องฤกษ์ในฤกษ์วันหมั้น

ปรับรายการเมื่องบหรือเวลาจำกัด

ถ้างบน้อย ตัดพานโทก่อน แล้วเก็บพานเอกไว้ ถ้าสถานที่ไม่รองรับต้นกล้วยต้นอ้อย ผู้ใหญ่ส่วนมากยอมให้ใช้ของจำลองหรือชุดย่อมากกว่าตัดหมด ถ้าไม่อยากมีขบวนใหญ่เลย ดูแนวทางการจัดพิธีแบบเรียบง่ายที่หมั้นเรียบง่ายโดยไม่มีขันหมาก ประกอบการตัดสินใจ

สรุป

เริ่มจากขอรายการขันหมากเอกจากผู้ใหญ่ที่เป็นเจ้าภาพ แล้วตกลงกับฝ่ายเจ้าสาวว่าจะมีพานโทกี่ใบ ที่เหลือตัดหรือเติมตามงบ ถ้าสองครอบครัวมีธรรมเนียมต่างกัน ให้ยึดของฝ่ายที่เป็นเจ้าภาพเป็นหลัก และเปิดรับข้อเสนอจากอีกฝ่าย