เมนูอาหารถวายพระและเลี้ยงแขกวันขึ้นบ้านใหม่ ควรมีอะไรบ้าง
งานขึ้นบ้านใหม่แบบไทยพุทธมักแยกเป็นอาหารถวายพระเพลที่เน้นอาหารปรุงสุกสะอาดไม่ซ้ำสิ่งที่พระฉันไม่ได้ กับอาหารเลี้ยงแขก ส่วนขนมมงคลที่นิยมคือทองหยิบ ทองหยอด ฝอยทอง ขนมชั้น และขนมถ้วย ตามชื่อและลักษณะที่เชื่อกันว่าสื่อถึงความมั่งคั่งและความต่อเนื่อง ตั้งปริมาณอาหารเลี้ยงแขกโดยประมาณจากจำนวนคนที่ตอบรับแล้วบวกเพิ่มราว 10 ถึง 15 เปอร์เซ็นต์
บ้านหลังใหม่เสร็จ นัดพระมาสวดมนต์เช้า แขกยี่สิบกว่าคนตอบรับแล้ว แต่ยังไม่มีใครตอบได้ว่าต้องสั่งอาหารกี่ชุด ข้าวแกงพอไหม ขนมต้องมีอะไรบ้าง และถ้าคุณยายถามว่า "ขนมมงคลล่ะ" ต้องตอบอย่างไร
อาหารในงานขึ้นบ้านใหม่เป็นสองงานซ้อนกัน คืองานถวายพระ และงานเลี้ยงแขก สองส่วนนี้ใช้เกณฑ์ต่างกัน จึงควรวางทีละส่วน
แยกให้ชัดก่อนว่ามีอาหารกี่กลุ่มในงานเดียว
ในพิธีไทยพุทธ งานขึ้นบ้านใหม่มักจัดตอนเช้า เริ่มจากสวดมนต์ ถวายภัตตาหารเช้า หรือเพล แล้วจึงเลี้ยงแขก ดังนั้นอาหารแบ่งเป็นสามกลุ่ม
- อาหารถวายพระ ต้องเตรียมเสร็จก่อนพิธี สุก สะอาด จัดเป็นชุดสำหรับแต่ละรูป
- อาหารเลี้ยงแขก เสิร์ฟหลังพระฉันเสร็จหรือเมื่อพิธีสงฆ์จบ
- ขนมและผลไม้มงคล วางบนโต๊ะหมู่บูชาหรือโต๊ะรับรอง
การแยกครัวหรือแยกภาชนะช่วยให้ไม่สับสนว่าจานไหนยกถวายได้ และลดโอกาสที่ของที่ถวายแล้วจะถูกหยิบไปให้แขกก่อนเวลา
อาหารถวายพระเพลหรือภัตตาหารเช้า
อาหารถวายพระเน้นว่าปรุงสุกทั่ว สดใหม่ และไม่มีกลิ่นแรงจนรบกวน ตัวเมนูไม่ต้องหรูหรา เมนูที่บ้านส่วนใหญ่เลือกได้ เช่น
- แกงจืดหรือแกงเผ็ดอ่อน ๆ หนึ่งอย่าง
- ปลาทอดหรือไก่ทอด หรือผัดผักรวม
- น้ำพริกพร้อมผักต้ม
- ข้าวสวยร้อน
- ของหวาน ผลไม้ หรือน้ำสะอาด
ปริมาณคิดเป็นชุดต่อรูป เช่น นิมนต์พระ 9 รูปก็เตรียม 9 ชุดบวกชุดสำรองอีกหนึ่งชุด ถ้าเป็นสังฆทานที่ถวายในนามเจ้าภาพ ก็เป็นอีกส่วนหนึ่งต่างหาก
อย่าลืมถามวัดล่วงหน้าเรื่องเวลา เพราะบางรูปฉันก่อนเที่ยงเท่านั้น และเรื่องความเหมาะสมของอาหารบางชนิดตามพระวินัย ถ้าไม่แน่ใจ ถามผู้ประสานงานวัดตรง ๆ ตอบได้ชัดที่สุด
อีกเรื่องที่ ความต่างของของถวายสดกับของเหลือ ว่าไว้ คืออาหารที่นำมาถวายควรเป็นของที่เราเต็มใจให้ ไม่ใช่ของเหลือจากครัว
ขนมมงคลที่นิยมและเหตุผลเบื้องหลังชื่อ
ความเชื่อเรื่องขนมมงคลมาจากการเล่นความหมายของชื่อและลักษณะขนม ซึ่งเป็นความเชื่อพื้นบ้านและไม่ได้ปรากฏเป็นกฎในพระไตรปิฎก
| ขนม | ความหมายที่เล่ากัน |
|---|---|
| ทองหยิบ | หยิบเงินหยิบทอง ได้ของดีเข้ามือ |
| ทองหยอด | หยอดทองลงมา ความเจริญเพิ่มพูน |
| ฝอยทอง | เส้นทองยาวต่อเนื่อง อายุยืน |
| ขนมชั้น | ก้าวหน้าขึ้นทีละชั้น |
| ขนมถ้วย | ถ้วยแทนภาชนะที่รับของดี ความเต็มบริบูรณ์ |
| เม็ดขนุน | หนุนส่งให้มีผู้อุปถัมภ์ |
| จ่ามงกุฎ | ได้ยศตำแหน่ง |
| ขนมเปียกปูน | ความเหนียวแน่นของครอบครัว |
| ลูกชุบ | บางบ้านเล่าว่าสื่อถึงการชุบเลี้ยง |
สามอย่างแรกเป็นชุดที่เห็นบ่อยที่สุด บางบ้านเลือกครบเก้าอย่างตามที่เลข 9 ถือเป็นเลขก้าวหน้าในความเชื่อไทย ถ้าอยากรู้เลขนี้เพิ่ม ดู ความหมายเลข 0 ถึง 9 แต่สำหรับครอบครัวที่ไม่ได้เคร่งก็เลือกเท่าที่ชอบได้
ผลไม้ที่นิยมมีส้มหรือส้มโอ ซึ่งในความเชื่อจีนผลส้มสีทองสื่อถึงโชคดีและความมั่งคั่ง กล้วย และสับปะรด ผลไม้ห้าสีหรือเก้าอย่างมีเล่าไว้ใน ผลไม้ถวายห้าสีเก้าอย่าง
อาหารเลี้ยงแขกที่คนไทยมักจัด
อาหารเลี้ยงแขกควรเลือกตามจำนวนและวัยของแขก ตัวอย่างเมนูที่นิยมและไม่ผิดพลาดง่าย
- ข้าวผัดหรือข้าวสวยกับแกงสองอย่าง เช่น แกงเขียวหวาน และแกงจืด
- ของทอด เช่น ไก่ทอด ปลาทอดกระเทียม
- ผัดผักหรือยำหนึ่งอย่าง
- ก๋วยเตี๋ยวเรือหรือข้าวหมูแดงสำหรับงานที่มีแขกมาก
- ขนมหวาน น้ำดื่ม และผลไม้ตัดชิ้น
ข้อดีของอาหารจานเดียวคือจัดเป็นกล่องหรือชามแยกได้ ไม่ต้องใช้โต๊ะบุฟเฟต์ยาว ข้อเสียคือต้นทุนต่อหัวสูงกว่าจัดแบบวางกลางโต๊ะ
ถ้าบ้านเป็นคอนโด พื้นที่แคบ ดูแนวทางจัดงานได้ใน ขึ้นบ้านใหม่ที่คอนโด ซึ่งจะอธิบายการลดขนาดงานและย้ายอาหารไปรับประทานนอกห้อง
คำนวณปริมาณอาหารแบบคร่าว ๆ
ตัวเลขนี้เป็นสูตรประมาณ ไม่ใช่มาตรฐาน ควรปรับตามแขกที่มา
- เริ่มจากจำนวนคนที่ตอบรับจริง แล้วบวกเพิ่ม 10 ถึง 15 เปอร์เซ็นต์เผื่อคนที่พาญาติมาเพิ่ม
- ข้าวสวย ประมาณ 1 ถึง 1.5 ถ้วยต่อคน
- กับข้าว คิดเป็นเมนูละ 3 ถึง 4 คนต่อหนึ่งชามใหญ่ ถ้ามี 3 เมนู ประมาณ 1 ชามต่อ 4 คน
- ของหวานและผลไม้ ประมาณ 2 ชิ้นต่อคน
- น้ำดื่ม 2 แก้วต่อคน เผื่อวันอากาศร้อน
ตัวอย่าง แขก 30 คน บวก 15 เปอร์เซ็นต์เป็นราว 35 คน ข้าวสวยประมาณ 35 ถึง 50 ถ้วย อาหารจานหลัก 3 เมนู เมนูละราว 8 ถึง 9 ที่ ให้ทุกคนได้ครบ
งานขนาดเล็กอย่าลืมว่าอาหารเหลือจากพิธีควรแบ่งให้แขกกลับบ้านหรือบริจาค เพื่อไม่ให้เสียของ
ข้อควรเลี่ยงและเรื่องความปลอดภัยของอาหาร
ตามธรรมเนียมไทยพุทธที่เล่ากันมา มีสิ่งที่หลายครอบครัวเลือกเลี่ยงในงานมงคล ได้แก่
- ขนมหรือเมนูที่ชื่อสื่อไปในทางแตกหักหรือสูญเสีย เช่น ขนมที่ชื่อพ้องกับความล้มเหลวในบางท้องถิ่น
- อาหารที่ทำให้เกิดการเบียดเบียนชีวิตโดยเจตนาเพื่อพิธี เช่น สัตว์มีชีวิตที่ฆ่าในงาน
- สุราในส่วนที่เกี่ยวข้องกับการถวายพระ ซึ่งไม่ควรอยู่บนโต๊ะถวายอยู่แล้ว
นอกจากความเชื่อ มีเรื่องความปลอดภัยที่สำคัญกว่า ถ้าจัดงานกลางแจ้งในอากาศร้อน อาหารที่มีกะทิ ไข่ และอาหารทะเลบูดง่าย ควรเสิร์ฟภายในสองชั่วโมงหลังวางโต๊ะ และแยกภาชนะตักเพื่อป้องกันสิ่งปนเปื้อน
เรื่องฤกษ์หรือเวลาจัดงานเป็นอีกเรื่องหนึ่ง ถ้าอยากดูหลักการเลือกวัน ฤกษ์ขึ้นบ้านใหม่ อธิบายวิธีตรวจสอบไว้ และ ทำบุญบ้านใหม่คู่มือเบื้องต้น อธิบายลำดับพิธี
สรุป
ถ้างบจำกัด ให้ใช้เงินกับสามอย่างตามลำดับ คืออาหารถวายพระที่สะอาดและครบชุด อาหารเลี้ยงแขกที่พอกินและปลอดภัย แล้วจึงเป็นขนมมงคล เพราะขนมช่วยเรื่องความรู้สึกและธรรมเนียม ส่วนสองอย่างแรกเป็นเรื่องความเอาใจใส่ต่อพระและแขกโดยตรง ถ้าเหลือเงิน ค่อยเพิ่มรายการขนมให้ครบเก้าอย่าง
