ข้างขึ้นข้างแรมคืออะไร เกี่ยวกับการเลือกวันทำมงคลอย่างไร

ถ้าเปิดปฏิทินไทยแล้วเห็นเลขเล็กกำกับ เช่น "ขึ้น 8 ค่ำ" หรือ "แรม 5 ค่ำ" นั่นคือการนับตามข้างขึ้นข้างแรม เป็นระบบที่คนรุ่นก่อนใช้ตั้งแต่ก่อนมีปฏิทินสุริยคติ และยังถูกใช้กำหนดวันพระ วันบวช และพิธีสำคัญจนทุกวันนี้

ข้างขึ้นกับข้างแรมนับอย่างไร

ข้างขึ้นเริ่มจากคืนที่ดวงจันทร์มืดสนิท หรือวันเดือนดับ แล้วดวงจันทร์ค่อย ๆ สว่างมากขึ้น นับเป็น ขึ้น 1 ค่ำ จนถึง ขึ้น 15 ค่ำ ซึ่งเป็นวันเพ็ญที่จันทร์เต็มดวง

หลังจากนั้นเริ่มข้างแรม ดวงจันทร์ค่อย ๆ มืดลง นับ แรม 1 ค่ำ ไปจนถึง แรม 14 ค่ำ หรือ แรม 15 ค่ำ ขึ้นกับว่าเดือนนั้นมี 29 หรือ 30 วัน เพราะรอบดวงจันทร์ยาวราว 29 วันครึ่ง เดือนจันทรคติจึงสลับสั้นยาวเพื่อให้ลงตัว

ที่มาของความเชื่อเรื่องเริ่มและสะสาง

ความเชื่อที่ว่าข้างขึ้นเหมาะเริ่มสิ่งใหม่ และข้างแรมเหมาะสะสางของเก่า มาจากการเห็นดวงจันทร์เป็นภาพเปรียบเทียบ ดวงจันทร์ที่สว่างขึ้นเหมือนการเติบโต ส่วนดวงจันทร์ที่ลดลงเหมือนการปล่อยวาง ความเชื่อนี้ปรากฏทั้งในธรรมเนียมเกษตรพื้นบ้านและโหราศาสตร์

ต้องแยกให้ชัดว่านี่เป็นความเชื่อเชิงสัญลักษณ์ ไม่ใช่กฎที่พิสูจน์ได้ว่างานเปิดร้านข้างขึ้นจะดีกว่าข้างแรม ตัวอย่างการใช้ที่ได้ยินบ่อย เช่น เริ่มออกกำลังกายข้างขึ้น หรือจัดบ้านทิ้งของเก่าข้างแรม

วันพระกับข้างขึ้นข้างแรม

วันพระในปฏิทินไทยอิงข้างขึ้นข้างแรม วันพระใหญ่คือ ขึ้น 15 ค่ำและแรม 14 หรือ 15 ค่ำ ส่วนวันพระเล็กคือ ขึ้น 8 ค่ำและแรม 8 ค่ำ ใครอยากเริ่มสิ่งใหม่พร้อมทำบุญมักเลือกวันใกล้วันพระ แต่ไม่จำเป็นต้องตรงวันพอดี

คนที่ถือเรื่องนี้เคร่ง มักดูปฏิทินจันทรคติควบคู่กับปฏิทินสุริยคติ ถ้าอยากรู้ความต่างอ่านที่พื้นฐานปฏิทินสุริยคติและจันทรคติ และการแปลงวันขึ้นค่ำเป็นวันที่อยู่ในแปลงวันขึ้นค่ำเป็นวันที่ในปฏิทิน

เทียบข้างขึ้นกับข้างแรมในการใช้จริง

ช่วง	ความเชื่อทั่วไป	ตัวอย่างที่คนมักเลือก
ข้างขึ้น	เริ่ม เติบโต สะสม	เริ่มโครงการใหม่ ตั้งเป้าหมาย
วันเพ็ญ	ครบถ้วน สำเร็จ	ทำบุญใหญ่ ไหว้พระ
ข้างแรม	ปล่อย สะสาง ลด	จัดบ้าน ทิ้งของเก่า ปิดบัญชีค้าง
วันเดือนดับ	พักเงียบ ตั้งต้นใหม่	ทบทวนใจ ก่อนเริ่มข้างขึ้นรอบใหม่

ตารางเป็นแนวคิดทั่วไป บางสำนักตีความต่างกัน โดยเฉพาะความเชื่อจีนที่ใช้ปฏิทินจันทรคติคนละระบบ ดูความต่างได้ที่โหราศาสตร์ไทยกับจีนต่างกันอย่างไร

ข้างขึ้นข้างแรมไม่เท่ากับฤกษ์ยาม

คนจำนวนมากสับสนระหว่างการเลือกช่วงของเดือนกับการเลือกฤกษ์ยามของวันนั้น ข้างขึ้นข้างแรมคือกรอบกว้าง ส่วนฤกษ์ยามแคบลงเป็นวันและเวลาตามตำรา อ่านการแยกสองอย่างนี้ได้ที่ปฏิทินจันทรคติกับฤกษ์ยามต่างกันอย่างไร และการเลือกวันจริงยังต้องดูวันหยุดของผู้ร่วมงาน สภาพอากาศ และงบประมาณด้วย ข้อนี้คนมักข้ามเพราะอยากได้ฤกษ์ที่สมบูรณ์

ลองใช้เป็นกรอบวางแผนรายเดือน

วิธีเบา ๆ ที่ใช้ได้ คือแบ่งเดือนเป็นสองครึ่ง ครึ่งแรกข้างขึ้นเขียนเรื่องที่อยากเริ่ม ครึ่งหลังข้างแรมเขียนเรื่องที่อยากสะสาง แล้วทบทวนตอนวันเพ็ญ วิธีนี้ไม่ต้องเชื่อทุกอย่างก็ทำได้ เพราะเป็นแค่กรอบจัดเวลา

สมุดแพลนเนอร์รายสัปดาห์ช่วยให้จดแผนตามรอบสองสัปดาห์ได้สะดวก ข้อดีคือแบ่งเป็นช่องวัน ข้อจำกัดคือส่วนใหญ่ไม่มีช่องค่ำจันทรคติให้ ต้องเขียนเอง

เช็กลิสต์ก่อนเลือกวันทำงานมงคล

• เปิดปฏิทินของปีนั้นเพื่อดูว่าวันที่สนใจเป็นข้างขึ้นหรือแรม
• ดูว่าตรงกับวันพระหรือวันสำคัญที่คนมักหลีกเลี่ยงบางงานหรือไม่
• ถามผู้ใหญ่หรือผู้รู้ที่ครอบครัวนับถือ ถ้ามีความเชื่อเฉพาะบ้าน
• เช็กความสะดวกของผู้ร่วมงานและสถานที่
• สำรองวันที่สองเผื่อไว้

เรื่องการจัดเครื่องบูชาในวันพระอ่านต่อที่จัดโต๊ะบูชา

สรุป

เปิดปฏิทินของปีนั้นแล้วดูก่อนว่าวันที่ตั้งใจเป็นขึ้นกี่ค่ำหรือแรมกี่ค่ำ ถ้าเป็นงานเริ่มต้นและวันที่ว่างอยู่ในข้างขึ้นก็เลือกได้สบายใจ ถ้าตกข้างแรม ให้ถามผู้ใหญ่ที่นับถือหรือเลือกวันอื่นที่สะดวกกว่า ไม่ต้องเลื่อนงานสำคัญออกไปนานเพียงเพราะข้างแรม