ตาแมว คืออะไร ทำไมจึงมีเส้นตรงกลาง และเคยผ่านการปรับสภาพหรือไม่

คนที่เคยถือพลอยตาแมวแล้วหมุนไปมาใต้ไฟ มักจะนิ่งไปครู่หนึ่ง เพราะเส้นแสงบาง ๆ ที่พาดกลางเม็ดเหมือนม่านตาตั้งของแมว เคลื่อนตามมือที่เอียง และเมื่อเลื่อนไปอีกด้านก็เหมือนเปิดปิดตา ภาพนี้ทำให้คนถามเกือบทุกครั้งว่า เส้นนี้ใครทำ หรือธรรมชาติสร้างมา

คำตอบสั้น ๆ คือเส้นอยู่ในเนื้อพลอยเอง ไม่ได้ถูกวาด ไม่ได้ถูกเจาะ ช่างเจียระไนแค่เปิดมุมให้เห็นเส้นนั้นชัดที่สุด

เส้นสว่างกลางเม็ดมาจากอะไร

ภายในพลอยบางเม็ดมีเส้นใยหรือเข็มผลึกขนาดจิ๋ว (ทางอัญมณีศาสตร์เรียกว่าไหมหรือ silk) เรียงตัวขนานกันเป็นระเบียบ เมื่อแสงตกกระทบ เส้นใยเหล่านี้สะท้อนแสงออกมารวมเป็นแถบสว่างตั้งฉากกับทิศของเส้นใย ปรากฏการณ์นี้มีชื่อเรียกว่า chatoyancy ซึ่งมาจากคำฝรั่งเศสที่แปลว่าตาแมว

หลักพื้นฐานคือยิ่งเส้นใยละเอียด เรียงขนานกันแน่น เส้นแสงจะบางและคม ถ้าเรียงไม่เป็นระเบียบ เส้นจะเบลอหรือไม่เกิดเลย

ทำไมต้องเจียระไนเป็นหลังเบี้ยว

พลอยตาแมวแท้เกือบทุกเม็ดถูกเจียระไนเป็นทรงหลังเบี้ยว (cabochon) คือผิวโค้งเรียบ ไม่มีเหลี่ยม เพราะผิวโค้งช่วยรวมแสงสะท้อนจากเส้นใยให้ออกมาเป็นเส้นเดียวพาดยาว ถ้าเจียระไนเป็นเหลี่ยมแบบเพชร แสงจะแตกกระจาย เส้นหายไป

ช่างต้องดูทิศของเส้นใยก่อนตัด ถ้าตัดเอียงไป เส้นจะไม่อยู่กลางเม็ดหรือเอียงไปด้านข้าง ราคาจึงสัมพันธ์กับว่าเส้นตรงกลางเป๊ะหรือไม่ ไม่ใช่แค่ขนาดและสี

ไพฑูรย์ตาแมวต่างจากตาแมวชนิดอื่นอย่างไร

คำว่าตาแมวใช้เรียกพลอยหลายชนิดที่เกิดเส้นแบบเดียวกัน แต่ชนิดที่ค่าสูงที่สุดคือไพฑูรย์ตาแมว (ไครโซเบริลที่มีเส้น) ซึ่งสีเด่นเป็นเหลืองน้ำผึ้งถึงเขียวอมเหลือง และมีลักษณะเด่นที่นักสะสมเรียกว่า milk and honey คือเมื่อฉายไฟจากด้านหนึ่ง ครึ่งหนึ่งของเม็ดดูเหมือนนม อีกครึ่งเหมือนน้ำผึ้ง

ชนิด	ลักษณะเด่น	ระดับราคาโดยทั่วไป
ไพฑูรย์ตาแมว (ไครโซเบริล)	เส้นคมบาง สีน้ำผึ้ง มีเอฟเฟกต์ milk and honey	สูง
ควอตซ์ตาแมว	เส้นมักบางและหยาบกว่า เนื้อขุ่น	ต่ำถึงปานกลาง
ทัวร์มาลีนตาแมว	มีหลายสี เส้นขึ้นกับคุณภาพ	ปานกลาง
อะพาไทต์ตาแมว	สีเขียวถึงน้ำเงิน ผิวนุ่ม ขีดข่วนง่าย	ต่ำถึงปานกลาง
แก้วใยแก้ว	เนื้อโปร่ง เส้นเรียงเป็นเกล็ดเหลี่ยมชัดเมื่อส่องขยาย	ต่ำมาก

ตารางนี้ใช้เปรียบเทียบเบื้องต้น ราคาจริงแต่ละเม็ดขึ้นกับคุณภาพ ขนาด และแหล่งที่มา

แยกของแท้กับของเลียนแบบเบื้องต้นด้วยตาเปล่า

ลองสังเกตสามจุดนี้ก่อนซื้อ ซึ่งยังไม่ใช่การตรวจยืนยัน

• เอียงเม็ดไปมา เส้นของแท้เลื่อนไหลลื่นและอยู่กลางเม็ด ของเลียนแบบบางชิ้นเส้นกระโดดหรือหยุดเป็นช่วง
• ส่องด้วยแว่นขยายสิบเท่า ถ้าเห็นเป็นเกล็ดเหลี่ยมเรียงกันเหมือนรวงผึ้ง นั่นคือแก้วใยแก้ว
• ลองจับน้ำหนัก ไพฑูรย์แท้ค่อนข้างหนักเมื่อเทียบกับขนาด ส่วนพลาสติกหรือแก้วเบากว่า

วิธีเหล่านี้บอกได้เพียงว่าน่าสงสัยหรือไม่ การยืนยันชนิดพลอยต้องใช้เครื่องมืออัญมณีศาสตร์ เช่น ค่าดัชนีหักเหแสง ส่งให้ห้องปฏิบัติการอย่าง GIT ตรวจ ส่วนประเด็นของเลียนแบบที่ขายในตลาดออนไลน์ดูต่อได้ในวิธีตรวจพลอยปลอมและพลอยสังเคราะห์เบื้องต้น

พลอยตาแมวเคยผ่านการปรับสภาพหรือไม่

คำถามนี้ตอบเหมารวมไม่ได้ เพราะพลอยแต่ละชนิดมีวิธีปรับสภาพต่างกัน เช่น เผาความร้อน อุดรอยแตกด้วยแก้วหรือเรซิน หรือแช่สี สำหรับไพฑูรย์ตาแมวแท้ ตลาดมักถือว่าของที่ไม่ผ่านการปรับสภาพมีค่ามากกว่า แต่ก็ยังมีโอกาสที่เม็ดนั้นถูกอุดรอยหรือเคลือบผิว

ถ้าจะซื้อเม็ดราคาสูง ให้ขอใบรับรองที่ระบุชนิดพลอย และระบุว่ามีการปรับสภาพหรือไม่ ใบรับรองที่ดีควรมีเลขอ้างอิงที่ตรวจย้อนกลับกับห้องปฏิบัติการได้ ถ้าผู้ขายตอบกลั้วว่า "ธรรมชาติ 100%" โดยไม่มีเอกสาร ควรระวัง

ความเชื่อไทยเกี่ยวกับไพฑูรย์

ในความเชื่อไทยแบบพุทธและพราหมณ์ ไพฑูรย์อยู่ในกลุ่มนพรัตน์ หรือรัตนะเก้าประการ ที่ใช้ในการทำเครื่องประดับมงคลและการประกอบพิธี หลายครอบครัวเชื่อว่าไพฑูรย์ช่วยป้องกันภัยและเสริมกำลังใจให้ผู้สวมใส่ ตามตำราบางสาย

ความเชื่อนี้เป็นเรื่องวัฒนธรรมและกำลังใจ ไม่มีหลักฐานว่าพลอยใดป้องกันอันตรายได้จริง ใครที่สนใจดูตำราสีและชนิดพลอยตามวันเกิดสามารถอ่านต่อได้ที่ความหมายสีของอัญมณี ส่วนผู้ที่ซื้อพลอยนำเข้า ให้ดูพลอยนำเข้าจากต่างประเทศกับการตีความตามความเชื่อไทย

สรุป

ถ้าจะซื้อตาแมวเพื่อใส่เองราคาไม่สูง ให้เน้นที่เส้นคมอยู่กลางเม็ดและซื้อจากร้านที่ยอมรับคืนเมื่อตรวจแล้วไม่ตรงคำบอก ถ้าเป็นเม็ดราคาสูงในนามไพฑูรย์ตาแมว ให้ขอใบรับรองจากห้องปฏิบัติการก่อนจ่ายเงิน และอ่านให้ครบว่าระบุการปรับสภาพไว้ว่าอย่างไร ส่วนเรื่องความเชื่อ ใช้เป็นกำลังใจได้ แต่ราคาจริงของพลอยตัดสินกันที่ชนิดและคุณภาพของเม็ด