ธรรมเนียมการไหว้ผู้ใหญ่ วิธีกราบ 5 ระดับ ควรทำอย่างไร

เด็กรุ่นใหม่ยืนไหว้คุณลุงที่เพิ่งเจอครั้งแรกด้วยมือที่อยู่ต่ำแค่หน้าท้อง คุณลุงยิ้มรับ แต่คุณยายที่ยืนอยู่ข้าง ๆ ขมวดคิ้วนิดหนึ่ง การไหว้ไทยมีกติกาละเอียดกว่าที่เราคิด และกติกาข้อใหญ่คือ ระดับมือสูงตามผู้รับ ส่วนรายละเอียดอื่นปรับตามสถานการณ์ได้

ระดับของมือ จำจากความสูง

หลักเดียวที่จำง่ายที่สุดคือ ยิ่งเคารพมากยิ่งยกมือสูง และก้มศีรษะตามลงมา ตำราบางเล่มแบ่งการไหว้เป็นสามระดับตามผู้รับ ในบทความนี้แบ่งห้าระดับเพื่อรวมการกราบเข้าไปด้วย ผู้อ่านจะเจอการแบ่งต่างจากนี้ได้ ซึ่งถือเป็นเรื่องปกติของธรรมเนียมที่ไม่ได้มีกฎหมายกำกับ

ระดับ	ผู้รับ	ตำแหน่งปลายนิ้ว	ท่า
1	เพื่อนหรือคนวัยเดียวกัน	ระดับอก	ประนมมือ ก้มศีรษะเล็กน้อย
2	ผู้ใหญ่ทั่วไป ผู้ที่เพิ่งพบ	ปลายนิ้วชี้ระดับปลายจมูก	ประนมมือ ก้มศีรษะพอควร
3	พ่อแม่ ครูอาจารย์ ญาติผู้ใหญ่ที่มีพระคุณ	ปลายนิ้วอยู่ระหว่างคิ้ว	ประนมมือ ก้มศีรษะต่ำลง
4	พระภิกษุสามเณร	ปลายนิ้วอยู่ระหว่างคิ้วหรือหน้าผาก	ประนมมือ ก้มหรือนั่งกราบตามโอกาส
5	พระรัตนตรัย	กราบเบญจางคประดิษฐ์	ศีรษะ มือสอง เข่าสองแตะพื้น

ไหว้เพื่อนและคนทั่วไป

ไหว้ระดับอกกับเพื่อนอายุเท่ากันใช้ในการทักทายแบบเป็นกันเอง ผู้ใหญ่บางท่านมองว่าการไหว้ที่ต่ำเกินไปกับคนที่อาวุโสกว่าดูห่างเหิน แต่ในที่ทำงานสมัยใหม่คนส่วนมากไม่ได้ติดใจ ถ้ารู้ว่าอีกฝ่ายอาวุโสกว่าชัดเจน ยกมือขึ้นสูงอีกนิดคือทางที่ปลอดภัยที่สุด

ข้อนี้คนมักข้าม คือการไหว้ไม่ได้ใช้ทักทายเฉพาะตอนพบ ใช้ขอบคุณ ขอโทษ และลาด้วย ตอนลาจากผู้ใหญ่ไหว้อีกรอบจะสุภาพกว่าการโบกมือ

ไหว้ผู้ใหญ่ที่มีพระคุณ

พ่อแม่ ปู่ย่าตายาย ครูบาอาจารย์ และผู้ใหญ่ที่เลี้ยงดูเราถือเป็นระดับที่ต้องใส่ใจเป็นพิเศษ ยกมือขึ้นให้ปลายนิ้วอยู่ระหว่างคิ้ว ก้มศีรษะลงให้พอดี ถ้าท่านนั่งอยู่ ก้มตัวให้ศีรษะเราต่ำกว่าท่านเสมอ ถ้าท่านนั่งพื้นก็นั่งลงไหว้ ไม่ควรยืนไหว้ทับท่าน

ในพิธีการ เช่น งานแต่ง งานบวช หรือวันครบรอบของผู้ใหญ่ ลูกหลานมักกราบผู้ใหญ่ที่เป็นเจ้าภาพด้วย ผู้ใหญ่จะรับไหว้ด้วยการอวยพรด้วยวาจา

ไหว้และกราบพระภิกษุ

ธรรมเนียมไทยพุทธให้ฆราวาสไหว้พระภิกษุด้วยระดับสูง และพระท่านไม่ต้องไหว้ตอบ เมื่อต้องการกราบ ผู้ชายนั่งพับเพียบ ผู้หญิงนั่งพับเพียบเก็บเท้าไปด้านเดียว แล้วกราบด้วยท่าเบญจางคประดิษฐ์ คือเข่าสอง มือสอง และหน้าผากแตะพื้น ผู้หญิงควรระวังไม่ให้สัมผัสตัวพระ ส่งของให้ผ่านผ้ารับหรือวางบนพื้นแล้วท่านหยิบ

การกราบสามครั้งใช้กับพระรัตนตรัย ส่วนกราบพระภิกษุในบางโอกาสกราบครั้งเดียว แต่ละวัดและแต่ละท้องถิ่นมีธรรมเนียมต่างกัน ถ้าไม่แน่ใจ ทำตามคนอื่นในพิธีหรือถามผู้ที่คุ้นเคยกับวัดนั้น

ผู้ชายผู้หญิง นั่งยืนต่างกันอย่างไร

การไหว้ในที่ยืน ทั้งชายหญิงยืนตรง ประนมมือ ก้มศีรษะ ผู้หญิงในบางโอกาสย่อเข่าเล็กน้อยตามธรรมเนียมเก่า ผู้ชายก้มตัวเล็กน้อย การกราบขณะนั่งต่างกันที่ท่านั่งและมือที่วางบนพื้น ผู้ชายใช้ท่าเทพบุตร นั่งบนปลายเท้าด้านหลัง ผู้หญิงใช้ท่าเทพธิดา นั่งโดยเท้าทั้งสองเก็บไปด้านข้าง

ควรสวมเสื้อผ้าสุภาพก่อนไหว้ผู้ใหญ่หรือเข้าวัด ถ้าสวมกระโปรงสั้นไปกราบพระ ท่านั่งจะลำบาก ลองเตรียมผ้าถุงหรือผ้าห่มสำรองไว้ในกระเป๋า

เวลาไปเยี่ยมผู้ใหญ่ ควรพกอะไรไปบ้าง

ไม่มีกฎบังคับให้ต้องมีของไปฝาก แต่คนไทยจำนวนมากถือว่าการมีของติดมือไปเยี่ยมผู้ใหญ่ทำให้ท่านรู้สึกว่าเราใส่ใจ ไม่จำเป็นต้องแพง ผลไม้ ขนม หรือผ้าเป็นของที่นิยม โดยเฉพาะช่วงปีใหม่หรือวันสำคัญ

ของฝากแบบกระเช้าผลไม้หรือชุดผ้าแพรพร้อมกล่องช่วยให้ไม่ต้องจัดเองในวันที่เร่งรีบ ข้อเสียคือสินค้าสำเร็จรูปมักไม่ตรงกับรสนิยมของผู้ใหญ่แต่ละท่าน ถ้าท่านมีโรคประจำตัวเรื่องน้ำตาลหรือความดัน ควรเช็กส่วนประกอบก่อนซื้อ

สรุป

เมื่อไม่แน่ใจว่าควรไหว้ระดับไหน ให้เลือกสูงกว่าที่คิดไว้หนึ่งขั้น เพราะไหว้สูงเกินไปไม่เสียมารยาท แต่ไหว้ต่ำเกินไปมีโอกาสดูเฉยเมย ส่วนการกราบให้เก็บไว้สำหรับพระรัตนตรัย พระภิกษุ และพิธีที่ผู้ใหญ่คาดหวัง ถ้าเป็นวัดหรือพิธีที่ไม่คุ้น ให้สังเกตคนที่มาก่อนแล้วทำตาม

อ่านเพิ่มเรื่องมารยาทตอนไปวัดครั้งแรกและวิธีไหว้พระให้ถูก หรือดูงานไหว้ครูที่ใช้ธรรมเนียมการไหว้ใกล้เคียงกันในพิธีไหว้ครู และเรื่องการให้ของขวัญผู้ใหญ่ในมารยาทการให้กระเป๋าสตางค์