วันพระคืออะไร ทำไมคนไทยมีวันพระ และควรทำอะไรบ้างในวันพระ
วันพระหรือวันธรรมสวนะเป็นวันที่ชาวพุทธไปวัดฟังธรรมและรักษาศีล นับตามข้างขึ้นข้างแรมของเดือน ประมาณเดือนละสี่ครั้ง คือขึ้นแปดค่ำ ขึ้นสิบห้าค่ำ แรมแปดค่ำ และแรมสิบสี่หรือสิบห้าค่ำ ตกวันไม่ตายตัว ผู้ที่ไม่สะดวกไปวัดสามารถทำบุญที่บ้านได้ เช่น สวดมนต์ รักษาศีลห้า ใส่บาตรตอนเช้า หรืองดอาหารเกินพอดี
คนที่ไม่เคยถือวันพระมักสงสัยเรื่องแรกว่าทำไมวันพระถึงไม่ตรงกับวันเดิมทุกสัปดาห์ เช่น เดือนนี้ตรงวันพุธ เดือนหน้าตรงวันศุกร์ คำตอบอยู่ที่ว่าวันพระไม่ได้นับตามสัปดาห์ แต่นับตามข้างขึ้นข้างแรมของดวงจันทร์ ซึ่งเป็นปฏิทินจันทรคติที่ใช้กันมาตั้งแต่สมัยพุทธกาล
ถ้าอยากเริ่มถือวันพระ ไม่จำเป็นต้องมีความรู้ทางศาสนามาก ส่วนที่ต้องรู้คือวันไหนเป็นวันพระ และจะทำอะไร ซึ่งทำได้ตามกำลังของแต่ละคน
วันพระนับอย่างไร
เดือนจันทรคติแบ่งเป็นข้างขึ้นกับข้างแรม ข้างขึ้นคือช่วงที่จันทร์สว่างขึ้นจนเต็มดวงเป็นวันขึ้นสิบห้าค่ำ ข้างแรมคือช่วงที่จันทร์ค่อย ๆ มืดลง วันพระเกิดขึ้นสี่จุดในหนึ่งเดือน คือขึ้นแปดค่ำ ขึ้นสิบห้าค่ำ แรมแปดค่ำ และแรมสิบสี่ค่ำหรือสิบห้าค่ำ ขึ้นกับว่าเดือนนั้นมีกี่วัน
วันขึ้นสิบห้าค่ำและวันแรมสุดท้ายมักเรียกว่าวันพระใหญ่ และเป็นวันที่คนไปวัดกันมากกว่า ขณะที่วันแปดค่ำเรียกกันว่าวันพระเล็ก ผู้ที่ต้องการวันที่แน่นอนควรตรวจจากปฏิทินพุทธศาสนาที่ออกโดยหน่วยงานทางศาสนา หรือใช้เครื่องมือปฏิทินวันสำคัญทางพระพุทธศาสนา ในเว็บนี้ประกอบ
ที่มาของวันพระ
ตามพุทธประวัติที่เล่าในไทย ในสมัยพุทธกาล ประชาชนจำนวนมากรวมตัวกันฟังธรรมในวันข้างขึ้นและข้างแรมบางวัน พระพุทธเจ้าทรงอนุญาตให้พระสงฆ์ประชุมแสดงธรรมแก่ผู้สนใจในวันเหล่านั้น ธรรมเนียมนี้ส่งต่อมาจนเป็นวันธรรมสวนะ แปลว่าวันฟังธรรม
ในไทย การถือวันพระเกี่ยวพันกับชีวิตประจำวันมานาน ภาพที่คนรุ่นก่อนจำได้คือชาวบ้านเตรียมอาหารไปวัดตอนเช้า หยุดพักงานเกษตร และเด็กถูกชวนไปฟังเทศน์ ปัจจุบันบางคนไม่ได้ไปวัดทุกครั้ง แต่ยังรู้ว่าวันนี้เป็นวันพระ
กิจกรรมวันพระที่เริ่มได้ทันที
กิจกรรมต่อไปนี้เรียงจากง่ายไปยาก ทำได้เฉพาะข้อที่เหมาะกับชีวิตตัวเอง
- ตื่นเช้าแล้วตั้งใจสั้น ๆ ว่าวันนี้จะไม่เบียดเบียนใคร
- ใส่บาตรตอนเช้า ถ้าอยู่ใกล้ทางที่พระออกบิณฑบาต
- ไหว้พระที่บ้านหรือสวดมนต์สั้น ๆ ตอนเช้าหรือก่อนนอน
- รักษาศีลห้าตลอดวัน ได้แก่ ไม่ฆ่าสัตว์ ไม่ลักทรัพย์ ไม่ประพฤติผิดในกาม ไม่พูดเท็จ และไม่ดื่มสุรา
- ไปวัดฟังเทศน์ ทำบุญตามกำลัง
- ลดการกินจุกจิกหรือรักษาศีลแปดหากสะดวก
ใครไม่เคยสวดมนต์ ให้เริ่มจากบทสั้นที่มีในหนังสือสวดมนต์ฉบับพกพา ไม่ต้องจำ อ่านตามได้ วิธีไหว้พระแบบเรียบง่ายมีรายละเอียดในวิธีไหว้พระที่ถูกต้อง
ถ้าไปวัด ควรเตรียมตัวอย่างไร
แต่งกายสุภาพ สีเรียบ ปิดไหล่และเข่า ไม่ต้องเป็นชุดขาวเสมอไป ยกเว้นวัดที่กำหนดสำหรับผู้อยู่ปฏิบัติ ถอดรองเท้าก่อนเข้าอาคาร ยกมือไหว้พระประธานก่อนนั่ง ขณะพระเทศน์ควรปิดเสียงโทรศัพท์
ของที่นิยมนำไปมีดอกไม้ ธูป เทียน และอาหารถวายพระ บางวัดมีโต๊ะจัดชุดไว้ให้ไม่ต้องเตรียมเอง ดูความหมายของดอกไม้บูชาได้ในดอกไม้ไหว้พระ และวิธีจุดธูปในการจุดธูปไหว้ให้ถูกวิธี ข้อนี้คนมักข้ามคือวัดแต่ละแห่งมีระเบียบต่างกัน ถ้าไม่แน่ใจให้ถามเจ้าหน้าที่หรือคนที่วัดก่อน
ผู้ที่ต้องการจัดพานดอกไม้หรือหนังสือสวดมนต์ไว้ใช้ที่บ้าน พานโลหะเล็กวางหน้าหิ้งพระใช้ง่ายและล้างทำความสะอาดสะดวก ข้อจำกัดคือพานพลาสติกราคาต่ำสีอาจซีดเร็ว หนังสือสวดมนต์ฉบับพกพาช่วยคนเริ่มใหม่ได้มาก เพราะรวมบทที่ใช้บ่อยไว้เล่มเดียว
วันพระที่บ้าน สำหรับคนที่ไปวัดไม่ได้
ชีวิตการทำงานของหลายคนไม่เอื้อให้ไปวัด การถือวันพระที่บ้านเป็นทางเลือกที่ใช้ได้ ตั้งเวลาสิบนาทีตอนเช้าหรือก่อนนอนสำหรับไหว้พระและสวดมนต์ งดการพูดเสียดสีคนอื่นในวันนั้น และทำสิ่งเล็ก ๆ เช่น ให้อาหารสัตว์หรือบริจาคของที่ไม่ใช้
หากอยากทำบุญแบบมีโครงสร้างขึ้นอีกนิด ดูแนวทางในทำบุญบ้านสำหรับมือใหม่ และทำบุญวันเกิดตามประเพณีไทย
ความเชื่อกับสิ่งที่ทำได้จริง
ในความเชื่อไทยพุทธ วันพระเป็นโอกาสทำบุญได้ผลดีกว่าวันปกติ แต่ในคำสอนเรื่องศีลและการปฏิบัติ การทำความดีทำได้ทุกวัน วันพระเป็นเพียงวันที่ชุมชนหยุดมารวมตัวกัน ผู้ที่ไม่ได้ทำบุญในวันพระจึงไม่ได้เสียหาย
อย่างไรก็ตามการมีวันที่กำหนดไว้ล่วงหน้าช่วยให้คนที่ลืมง่ายมีหมุดหมายให้กลับมาสำรวจตัวเอง นี่เป็นประโยชน์เชิงปฏิบัติที่เห็นได้ชัด ใครไม่ถือเรื่องบุญตามความเชื่อก็ยังใช้วันพระเป็นวันพักใจได้
สรุป
วันพระนับตามจันทรคติ ประมาณเดือนละสี่ครั้ง ไม่ตรงวันสัปดาห์เดิม ถ้าเพิ่งเริ่ม ให้เลือกกิจกรรมเดียวที่ทำได้จริง เช่น ไหว้พระสิบนาทีตอนเช้า ทำให้ครบสามเดือนก่อนเพิ่มอย่างอื่น แล้วตรวจวันพระจากปฏิทินล่าสุดทุกเดือน เพราะวันที่เปลี่ยนไปทุกเดือนและไม่ควรจำจากเดือนก่อน
